Tiến sĩ Lê Thị Minh Lý: Nếu thực hiện số hóa không cẩn trọng rất dễ làm “biến dạng” và thương mại hoá di sản (bài cuối)

Trong bối cảnh Việt Nam đặt mục tiêu số hóa ít nhất 80% di sản văn hóa phi vật thể ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số vào năm 2030, câu hỏi không còn là “có làm được hay không” mà là “làm như thế nào để không đánh mất chính di sản trong quá trình số hóa”.

Dân Việt đã có cuộc trao đổi với Tiến sĩ Lê Thị Minh Lý - Ủy viên Hội đồng Di sản văn hóa Quốc gia, nguyên Phó Cục trưởng Cục Di sản văn hóa về vấn đề này.

Thưa Tiến sĩ Lê Thị Minh Lý, với tư cách Ủy viên Hội đồng Di sản văn hóa Quốc gia, nguyên Phó Cục trưởng Cục Di sản văn hóa, bà nhìn nhận như thế nào về thực trạng số hóa di sản văn hóa phi vật thể ở các dân tộc thiểu số hiện nay?

- Có thể khẳng định, trong nhiều năm qua, việc nhận diện và bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể của đồng bào dân tộc thiểu số đã nhận được sự quan tâm từ cả Trung ương đến địa phương. Việc nhận diện, kiểm kê di sản được triển khai tương đối bài bản trong nhiều năm qua.

Trong quá trình kiểm kê, một yêu cầu bắt buộc là phải tiến hành tư liệu hóa (ghi chép, ghi âm, ghi hình) và xây dựng cơ sở dữ liệu về di sản. Tuy nhiên, điều quan trọng không chỉ dừng lại ở việc “có dữ liệu” mà là dữ liệu đó phải được cập nhật thường xuyên. Di sản văn hóa phi vật thể vốn mang tính sống, luôn biến đổi theo thời gian và bối cảnh xã hội. Nếu không có sự theo dõi, nghiên cứu liên tục thì dữ liệu rất dễ trở nên lạc hậu, thậm chí phản ánh sai lệch thực tế. Dữ liệu giúp chúng ta nắm bắt được hiện trạng, sức sống và sự thay đổi của di sản để từ đó có các giải pháp thích hợp để bảo vệ.

Trong nhiều năm qua, các Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch; Sở Văn hóa và Thể thao cùng hệ thống các bảo tàng và cơ quan quản lý văn hóa ở địa phương đã triển khai nhiều dự án tư liệu hóa. Tuy nhiên, phải thẳng thắn nhìn nhận rằng, các hoạt động này còn thiếu tính hệ thống, tính ứng dụng và chưa hình thành được những cơ sở dữ liệu lớn, có khả năng liên thông và khai thác hiệu quả.

Theo bà, đâu là những khó khăn lớn nhất trong quá trình số hóa di sản văn hóa phi vật thể ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số?

- Khó khăn thì rất nhiều, nhưng có thể khái quát thành một số nhóm vấn đề cốt lõi.

Thứ nhất là vấn đề kinh phí. Số hóa di sản không phải là công việc có thể làm một lần rồi xong, mà cần nguồn lực dài hạn, ổn định. Từ việc tổ chức các chuyến điền dã, khảo sát, đến đầu tư thiết bị ghi âm, ghi hình, xử lý dữ liệu… tất cả đều cần kinh phí. Đặc biệt, khi làm việc với cộng đồng, cần có nguồn kinh phí hỗ trợ các nghệ nhân, người thực hành di sản để có điều kiện tái hiện các nghi lễ, thực hành văn hóa (biểu đạt văn hóa). Nếu không có kinh phí, rất khó để có được tư liệu chất lượng.

Thứ hai là vấn đề nhân lực. Số hóa di sản đòi hỏi đội ngũ có chuyên môn liên ngành: từ nghiên cứu văn hóa, dân tộc học đến kỹ thuật quay phim, chụp ảnh, xử lý dữ liệu. Ngoài ra, còn cần kỹ năng làm việc với cộng đồng – một yếu tố rất quan trọng nhưng thường bị xem nhẹ. Thực tế hiện nay, lực lượng này còn thiếu và chưa đồng đều.

Thứ ba là rào cản ngôn ngữ. Nhiều cộng đồng dân tộc thiểu số không sử dụng tiếng Kinh thành thạo, khiến quá trình tiếp cận, phỏng vấn, ghi chép gặp rất nhiều khó khăn. Việc dịch thuật không chỉ đơn thuần là chuyển ngữ mà còn phải đảm bảo đúng ngữ cảnh văn hóa nếu không sẽ dẫn đến sai lệch trong dữ liệu. Đặc biệt, sau khi có được dữ liệu rồi thì rất cần phải có những người xử lý dữ liệu để đưa vào hồ sơ.

Thứ tư là nhận thức và cơ chế chính sách. Nếu không có sự phổ biến, tuyên truyền đầy đủ, cộng đồng sẽ không hiểu được mục đích của việc số hóa, thậm chí có thể nghi ngại. Do đó, cần có cơ chế chính sách đồng bộ để giải thích, tạo sự đồng thuận và tham gia chủ động từ phía cộng đồng.

Một vấn đề rất quan trọng nữa là đạo đức nghề nghiệp. Người làm công tác số hóa phải tôn trọng cộng đồng, tôn trọng di sản. Tức là khi tiếp cận với di sản văn hóa phi vật thể của cộng đồng dân tộc thiểu số thì mình phải tôn trọng cộng đồng. Phương pháp làm việc là phải khích lệ để cộng đồng họ trao đổi với mình. Không thể làm theo kiểu “đi nhanh, làm gọn” mà bỏ qua các nguyên tắc cơ bản. Có những trường hợp người nghiên cứu áp đặt cách hiểu chủ quan của mình, dẫn đến dữ liệu bị sai lệch. Thậm chí, có những yếu tố thuộc về tập tục, tín ngưỡng mà cộng đồng kiêng kỵ thì bắt buộc phải xin phép và tuân thủ nghiêm ngặt.

Ngoài ra, vấn đề bản quyền cũng cần được đặc biệt lưu ý. Không phải tất cả những gì thu thập được đều có thể công bố rộng rãi. Có những tri thức bản địa, bí quyết nghề nghiệp nhất các nghề thủ công cần được bảo mật theo yêu cầu của cộng đồng.

Từ những vấn đề đã đặt ra, bà có nghĩ, nếu không có những thay đổi mang tính đột phá thì mục tiêu số hóa 80% di sản văn hóa phi vật thể ở các dân tộc thiểu số vào năm 2030 sẽ chỉ dừng lại ở những con số chưa thực chất và chưa làm được những điều mình mong muốn?

- Đây là một nguy cơ hoàn toàn có thể xảy ra nếu chúng ta không có cơ chế kiểm soát và đánh giá chặt chẽ.

Các mục tiêu đã được đặt ra rất cụ thể nhưng vấn đề là phải đảm bảo chất lượng thực chất. Không thể chạy theo số lượng mà phải đảm bảo chất lượng. Vì vậy, cần có các cơ chế đánh giá độc lập đối với các dự án số hóa, từ khâu xây dựng đề án đến triển khai và nghiệm thu.

Hiện nay, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã thành lập các hội đồng chuyên môn để thẩm định và giám sát các dự án. Đây là một bước đi cần thiết. Tuy nhiên, điều quan trọng hơn là phải duy trì được tính khách quan, khoa học trong quá trình đánh giá.

Và như tôi đã nói ở trên, phải thực sự tôn trọng văn hóa của cộng đồng. Phải nghiên cứu cẩn thận, số hóa rồi tuỳ từng di sản mà quyết định đưa ra giải pháp biến thành các sản phẩm để phát triển kinh tế, du lịch. Nếu làm không cẩn trọng, rất dễ dẫn đến việc làm “biến dạng” và thương mại hoá di sản.

Theo bà, cơ quan quản lý cần thay đổi tư duy tiếp cận như thế nào để công tác số hóa di sản văn hóa phi vật thể ở các dân tộc thiểu số đi vào thực chất?

- Trước hết, cần tăng cường tính thực tiễn. Quản lý nhà nước không thể chỉ dựa trên báo cáo mà phải gắn với thực tế đời sống của cộng đồng. Đây cũng là bài toán đầy thách thức với họ, vì trong khi số lượng nhân lực thực hiện công tác số hóa thì ít hoặc người có khả năng hiểu biết về lĩnh vực đó không nhiều nên họ cũng gặp nhiều khó khăn trong công tác quản lý.

Vì thế, các cơ quan quản lý nhà nước về di sản phải được nối dài cánh tay thông qua việc có thêm các cơ quan chuyên môn. Nói cách khác là cơ quan quản lý nhà nước phải có sự phối hợp liên ngành với cơ quan nghiên cứu. Tuy nhiên các cơ quan nghiên cứu phải quán triệt nhiệm vụ mà cơ quan quản lý yêu cầu, phải nắm vững luật, các công ước quốc tế về di sản để việc nghiên cứu góp phần hiệu quả cho bảo vệ di sản.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, ở nhiều quốc gia như Hàn Quốc hay Trung Quốc, cơ quan quản lý nhà nước là nơi xây dựng chính sách nhưng khi triển khi các dự án thì họ thường kết hợp với các viện nghiên cứu và các trường đại học một cách nhuần nhuyễn và thực tiễn.

Nếu không, mỗi người làm một mảng mà không hiểu nhau thì việc nghiên cứu sẽ không tác động trực tiếp cho việc quản lý nhà nước hoặc cơ quan quản lý nhà nước không nắm được các vấn đề thực tế đang diễn ra từ các cơ quan nghiên cứu.

Bà có đề xuất gì để gắn kết chặt chẽ hơn công nghệ với cộng đồng – chủ thể của di sản trong quá trình số hóa?

- Theo tôi, trước hết, cộng đồng/các chủ thể của di sản văn hoá phải được biết họ sẽ được tư liệu hóa và trở thành dữ liệu như thế nào. Và quan trọng hơn, họ phải được nhìn thấy kết quả của quá trình số hóa. Khi thấy di sản của mình được ghi nhận, được lan tỏa, họ sẽ phấn khởi, tự hào, có thêm động lực để gìn giữ di sản của chính mình.

Ở khía cạnh khác, khi nhìn thấy di sản của mình trên các sản phẩm số hóa, họ sẽ phát hiện ra những điều mà các chuyên gia làm chưa tới và đưa ra các đề xuất để bằng cách này hay cách khác bổ sung, giới thiệu một cách đầy đủ nhất về di sản văn hóa của họ. Cái này nằm trong những điều kiện bắt buộc khi làm việc với cộng đồng và đạo đức nghề nghiệp khi thực hiện việc số hóa di sản. Đây cũng là một cơ chế phản hồi rất quan trọng để đảm bảo tính chính xác của dữ liệu.

Vậy làm thế nào để cộng đồng các dân tộc thiểu số cũng biết chủ động trong sử dụng công nghệ để số hóa và xây dựng cơ sở dữ liệu di sản văn hóa phi vật thể của cộng đồng mình?

- Cần có các chương trình đào tạo, tập huấn về công nghệ cho cộng đồng. Tôi thấy có một số tổ chức làm rất tốt việc này như Hội đồng Anh. Tổ chức này đã có một số dự án hỗ trợ cho cộng đồng để nâng cao năng lực của mình trong hiểu biết di sản, tiếp xúc với công nghệ và hội nhập với đời sống hiện đại. Họ đã liên kết với các bên liên quan để đưa ra các sản phẩm mới, giúp cộng đồng phát triển kinh tế dựa trên di sản.

Ví dụ như cộng đồng người dân tộc Mông ở Pà Cò – Hòa Bình trước đây cũng có những sản phẩm tiếp cận được với xã hội.

Rồi các đơn vị như Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam, phía bên Hội Di sản Văn hóa cũng có Trung tâm Nghiên cứu và phát huy giá trị di sản văn hóa … cũng có các dự án hỗ trợ cộng đồng rất tốt. Họ có thể hiểu được giá trị di sản của mình, vừa bảo tồn, vừa trao truyền, vừa dựa vào đó để tạo ra những sản phẩm phục vụ cho đời sống vật chất và tinh thần của họ.

Những giải pháp khả thi nào để di sản sau khi được số hóa sẽ không nằm im trong kho dữ liệu mà thành những “di sản sống” để phục vụ cộng đồng – chủ thể của di sản và cộng đồng rộng lớn, thưa bà?

- Trước hết phải khẳng định, di sản cần phải được tiếp cận với công chúng. Có thể tiếp cận thông qua các phương tiện truyền thông – báo chí, mạng xã hội. Di sản còn được tiếp cận với công chúng thông qua các bảo tàng và các cơ quan đang hoạt động văn hóa (Trung tâm Văn hóa – Thể thao), đặc biệt là thông qua các trường học.

Khi mà dữ liệu về di sản được biến thành sản phẩm để phục vụ cho đời sống sẽ xuất hiện nhiều sáng kiến để vừa quảng bá di sản, vừa tạo ra những giá trị mới cho di sản. Tuy nhiên, trong quá trình này, cần có các quy tắc về việc chuẩn hóa các thông tin trên cơ sở dữ liệu để phân biệt giữa giá trị gốc và các yếu tố sáng tạo mới.

Nếu không kiểm soát tốt, công nghệ – đặc biệt là AI có thể làm thay đổi, biến dạng di sản. Vì vậy, cần xây dựng hệ thống chuẩn hóa dữ liệu và cũng cần có các chế tài xử lý vi phạm khi làm biến đổi các giá trị của cộng đồng.

Cảm ơn Tiến sĩ Lê Thị Minh Lý đã chia sẻ thông tin.

×