Tỉnh Sơn La biến đất đai cằn cỗi thành "vương quốc" trái cây như thế nào, loại quả nào cho sản lượng lớn nhất cả nước?

Sơn La - cuộc "chia tay" cây ngô và lời giải cho đất dốc đến con số biết nói về giá trị kinh tế

Nhìn lại thời điểm tháng 9/2015, trước thềm Đại hội Đảng bộ tỉnh, bức tranh nông nghiệp Sơn La vẫn còn ảm đạm. Toàn tỉnh khi đó chỉ có khoảng 23.000 ha cây ăn quả. Những giống cây truyền thống như na, nhãn, xoài đã thoái hóa sau 20 năm canh tác, chất lượng kém, giá cả bấp bênh khiến nông dân chán nản, tự chặt phá để quay lại với cây ngắn ngày.

Tuy nhiên, bước ngoặt lịch sử đã đến vào ngày 30/11/2015, khi Ban Thường vụ Tỉnh ủy ban hành Thông báo kết luận số 121-TB/TU. Một cuộc "đại cách mạng" được phát động: Chuyển mạnh diện tích trồng ngô, lúa nương, sắn trên đất dốc sang trồng cây ăn quả.

Sau một thập kỷ (2016 - 2025), diện tích cây lương thực ngắn ngày vốn làm đất đai kiệt quệ đã giảm mạnh. Thay vào đó, toàn tỉnh đã trồng mới gần 62.000 ha cây ăn quả. Tính đến năm 2025, tổng diện tích cây ăn quả và sơn tra của Sơn La đã chạm mốc 85.000 ha. Từ một tỉnh thuần nông nghèo khó, Sơn La chính thức soán ngôi "vương" tại miền Bắc và chỉ đứng sau tỉnh Đồng Tháp trên bản đồ trái cây cả nước.

Sự thay đổi không chỉ nằm ở màu xanh phủ kín những triền đồi, mà còn ở túi tiền của người nông dân. Nếu như năm 2016, giá trị canh tác chỉ đạt từ 110-430 triệu đồng/ha thì đến năm 2025, giá trị sản xuất bình quân đã đạt 150-300 triệu đồng/ha/năm. Đặc biệt, các mô hình ứng dụng công nghệ cao đã tạo nên kỳ tích với doanh thu từ 400-500 triệu đồng/ha/năm, tăng gấp 4-10 lần so với trước khi chuyển đổi.

Sản lượng quả năm 2025 của tỉnh ước đạt 510.000 tấn. Đây là nguồn nguyên liệu dồi dào cung ứng cho 560 nhà máy và cơ sở chế biến trên toàn địa bàn, giúp kéo dài chuỗi giá trị và giảm áp lực tiêu thụ quả tươi khi vào vụ.

Những "ngôi sao xanh" của vùng cao Sơn La

Sơn La không chỉ phát triển về số lượng mà còn định hình rõ nét bản đồ đặc sản. Tỉnh đã xây dựng được các vùng chuyên canh quy mô lớn với cơ cấu chủng loại đa dạng, đáp ứng nhu cầu thị trường quanh năm:

Sơn tra (táo mèo) với diện tích hàng chục nghìn ha tại các huyện vùng cao như Bắc Yên, Mường La cũ là những địa phương có diện tích sơn tra lớn nhất cả nước.

Mận hậu là cây ăn quả có diện tích và sản lượng quả lớn nhất Việt Nam, với diện tích hơn 14.550 ha trồng mận, sản lượng năm 2025 ước đạt 100.000 tấn. Đặc biệt là thương hiệu mận Ruby (Mộc Châu) đã trở thành mặt hàng xa xỉ tại các đô thị lớn.

Xoài và nhãn là hai loại cây chủ lực trong xuất khẩu. Với các giống xoài tròn Yên Châu, xoài Đài Loan và nhãn lồng chín muộn, diện tích các loại cây này tại Sơn La luôn nằm trong tốp đầu cả nước.

Chanh leo và bơ được phát triển mạnh tại các vùng có khí hậu mát mẻ như Vân Hồ, Mộc Châu, cung cấp nguyên liệu quan trọng cho các nhà máy chế biến sâu như Doveco.

Hiện nay, toàn tỉnh có 218 mã số vùng trồng, 14 sản phẩm quả được Cục Sở hữu trí tuệ cấp văn bằng bảo hộ và 59 sản phẩm OCOP được chế biến từ trái cây.

Khát vọng vươn tầm thế giới và mục tiêu 400 triệu USD

Thương hiệu trái cây Sơn La không còn gói gọn trong các chợ đầu mối nội địa. Từ năm 2017 đến nay, hơn 158.000 tấn quả mang nhãn hiệu Sơn La đã lên đường xuất ngoại sang 15 quốc gia. Những thị trường "khó tính" nhất như Nhật Bản, Úc, Pháp, Anh và EU đã bắt đầu quen thuộc với vị ngọt của xoài, nhãn Tây Bắc.

Năm 2025, giá trị hàng hóa xuất khẩu của tỉnh đạt khoảng 215 triệu USD (tăng 8% so với năm 2024). Nhưng tham vọng của "thủ phủ" trái cây miền Bắc không dừng lại ở đó. Theo kế hoạch hành động giai đoạn 2026-2030, Sơn La phấn đấu đưa kim ngạch xuất khẩu đạt 400 triệu USD vào năm 2030.

Để đạt được con số này, tỉnh đang dồn lực vào "đòn bẩy" công nghệ. Theo đó, tỉnh Sơn La sẽ đẩy mạnh ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong giám sát, cảnh báo sớm và truy xuất nguồn gốc sản phẩm.

Hệ thống này sẽ minh bạch hóa thông tin, giúp người tiêu dùng tại London hay Tokyo chỉ cần quét mã QR là có thể biết rõ quả xoài này được trồng tại vườn nào ở Yên Châu hay Mai Sơn.

Hướng tới nông nghiệp xanh và bền vững

Trong kế hoạch năm 2026, UBND tỉnh Sơn La đã ban hành Kế hoạch số 63/KH-UBND với những mục tiêu cụ thể: 97% cơ sở sản xuất đạt chuẩn an toàn thực phẩm; tăng thêm 5% diện tích đạt chuẩn VietGAP, GlobalGAP.

Tỉnh Sơn La cũng định hướng khuyến khích phát triển theo mô hình kinh tế tuần hoàn, tận dụng phụ phẩm nông nghiệp và tối ưu hóa chuỗi cung ứng logistics.

Từ những bước đi chập chững ban đầu vào năm 2015, sau 10 năm, Sơn La đã chứng minh rằng: Đất dốc không phải là rào cản, mà là lợi thế nếu có chủ trương đúng và sự đồng lòng của nhân dân.

"Thủ phủ" cây ăn quả lớn nhất miền Bắc đang tự tin vững bước trên con đường nông nghiệp xanh, khẳng định vị thế của nông sản Việt trên bản đồ toàn cầu.

×