TP.HCM thúc đẩy TOD: Biến metro thành “động cơ” phát triển đô thị bền vững

Metro mở đường cho tư duy phát triển đô thị mới

Sáng 27/3, tại Hội thảo “TOD với phát triển đường sắt đô thị”, nhiều chuyên gia, nhà quản lý đã cùng nhìn nhận TP.HCM đang đứng trước cơ hội lớn để tái cấu trúc không gian đô thị theo hướng hiện đại, bền vững.

Theo ông Võ Hoàng Ngân, Giám đốc Sở Quy hoạch – Kiến trúc TP.HCM, việc đưa vào vận hành tuyến metro số 1 và chuẩn bị triển khai mạng lưới đường sắt đô thị quy mô lớn là bước ngoặt mang tính lịch sử. Thành phố đặt mục tiêu hoàn thành 6 tuyến metro với tổng chiều dài khoảng 187km vào năm 2030 và mở rộng lên 355km vào năm 2035.

Tuy nhiên, theo lãnh đạo sở này, vấn đề cốt lõi không chỉ nằm ở việc xây dựng hạ tầng giao thông mà là cách khai thác hiệu quả hệ thống này. Trong đó, mô hình TOD (Transit Oriented Development – phát triển đô thị theo định hướng giao thông công cộng) được xác định là chìa khóa. Đây là cách tiếp cận tích hợp giữa quy hoạch giao thông và quy hoạch sử dụng đất, nhằm biến các nhà ga metro thành trung tâm phát triển đô thị.

Theo Giám đốc Sở Quy hoạch-Kiến trúc TP.HCM, metro không chỉ là phương tiện vận chuyển mà còn trở thành động cơ thúc đẩy phát triển TOD, hướng tới siêu đô thị bền vững và hiện đại. Ảnh: HV

“Metro không chỉ là phương tiện vận chuyển mà còn trở thành “động cơ” thúc đẩy kinh tế, giúp gia tăng giá trị đất đai, tạo nguồn lực tái đầu tư cho hạ tầng”, lãnh đạo Sở Quy hoạch-Kiến trúc nhấn mạnh.

Theo ông, thành phố cũng hướng tới mô hình đô thị nén, giảm phát thải, ưu tiên đi bộ và giao thông công cộng – phù hợp với xu thế phát triển của các đô thị lớn trên thế giới.

Nhiều khoảng trống cần được “đánh thức”

Một trong những vấn đề được các chuyên gia đặc biệt quan tâm là khai thác không gian xung quanh và dưới các tuyến metro, nhất là tuyến số 1 dọc đại lộ Võ Nguyên Giáp.

Theo nhóm kiến trúc sư Trường Đại học Kiến trúc TP.HCM, đoạn metro trên cao dài gần 13km với 9 nhà ga đã tạo ra quỹ không gian rất lớn dưới tuyến. Tuy nhiên, thực tế cho thấy khu vực này vẫn chưa được khai thác tương xứng với tiềm năng. Không gian công cộng thiếu tổ chức, kết nối với nhà ga chưa hiệu quả, thậm chí xuất hiện tình trạng nhếch nhác như rác thải tự phát, vẽ bậy lên trụ cầu.

Để khắc phục, các chuyên gia đề xuất tái cấu trúc khu vực này thành các hành lang đô thị đa chức năng. Mô hình “nút – tuyến” được đưa ra nhằm kết nối các điểm giao thông với mạng lưới di chuyển phi cơ giới như đi bộ, xe đạp. Qua đó, hình thành hệ thống không gian công cộng liên tục, hỗ trợ phát triển TOD dọc tuyến metro.

Ở góc độ rộng hơn, nhiều ý kiến cho rằng TOD tại TP.HCM vừa là cơ hội, vừa là thách thức. Việc tăng mật độ xây dựng quanh các nhà ga có thể nâng cao hiệu quả sử dụng đất, nhưng cũng kéo theo nguy cơ gia tăng “đảo nhiệt đô thị”, thiếu không gian xanh và ảnh hưởng đến chất lượng sống.

Trong bối cảnh TP.HCM là đô thị nhiệt đới, chịu tác động mạnh của biến đổi khí hậu, các chuyên gia cho rằng việc tích hợp các giải pháp thiết kế đô thị thích ứng là yêu cầu bắt buộc. Các giải pháp như tăng cường hạ tầng xanh, cải thiện thông gió khu vực nhà ga metro, kiểm soát mật độ xây dựng… cần được lồng ghép ngay từ khâu quy hoạch.

Hoàn thiện thể chế để TOD đi vào thực tiễn

Bên cạnh yếu tố quy hoạch và thiết kế, nhiều chuyên gia nhấn mạnh rằng rào cản lớn nhất hiện nay nằm ở cơ chế, chính sách và quản trị.

Theo các ý kiến tại hội thảo, phát triển TOD không chỉ là bài toán kỹ thuật mà còn là cuộc cải cách toàn diện về quản lý đất đai và tài chính đô thị. Do đó, TP.HCM cần sớm hoàn thiện khung pháp lý về quy hoạch tích hợp, cho phép điều chỉnh linh hoạt sử dụng đất quanh các nhà ga theo hướng tăng mật độ.

Theo TS Phạm Trần Hải (thuộc Viện Nghiên cứu phát triển TP.HCM), cần nghiên cứu mô hình “Tập đoàn đường sắt đô thị” với vai trò chủ đạo của Nhà nước, nhằm đảm bảo triển khai đồng bộ các dự án TOD. Ảnh: HV

Một trong những công cụ quan trọng là cơ chế thu hồi giá trị gia tăng từ đất. Khi hạ tầng giao thông công cộng được đầu tư, giá trị đất đai xung quanh tăng lên đáng kể. Nếu có cơ chế điều tiết hợp lý, nguồn lực này sẽ được tái đầu tư cho chính hệ thống hạ tầng, tạo vòng quay phát triển bền vững.

Với TS Phạm Trần Hải (thuộc Viện Nghiên cứu phát triển TP.HCM), ông nêu lên nhiều kiến nghị cho TP.HCM khi phát triển TOD gắn với các tuyến metro.

Theo đó, cần khuyến khích sự tham gia của khu vực tư nhân thông qua các mô hình hợp tác công – tư. Tuy nhiên, việc này phải đi kèm các chính sách ưu đãi rõ ràng và minh bạch, đảm bảo hài hòa lợi ích giữa Nhà nước, doanh nghiệp và người dân.

Một số đề xuất đáng chú ý như xây dựng mô hình “Tập đoàn đường sắt đô thị” với vai trò chủ đạo của Nhà nước, nhằm đảm bảo triển khai đồng bộ các dự án TOD; hay quy hoạch TOD theo nhiều cấp độ từ vùng, hành lang đến khu vực quanh nhà ga để tạo sự linh hoạt và phù hợp thực tiễn.

Ở góc độ pháp luật, bà Tống Thị Hạnh, Cục trưởng Cục quản lý nhà và thị trường bất động sản (Bộ Xây dựng) kiến nghị rà soát, sửa đổi các luật liên quan như: Luật Đất đai, Luật Quy hoạch đô thị, Luật Nhà ở… nhằm bổ sung các quy định đặc thù cho TOD. Trong đó, đáng chú ý là cơ chế tính tiền sử dụng đất khi hạ tầng công cộng làm tăng giá trị đất và quy định phát triển nhà ở xã hội gắn với các dự án nhà ở thương mại trong khu vực TOD.

Hầu hết, các ý kiến tại hội thảo đều khẳng định, TOD đang mở ra hướng đi mới cho TP.HCM trong bài toán phát triển đô thị. Tuy nhiên, để mô hình này thực sự phát huy hiệu quả, cần sự đồng bộ từ quy hoạch, thiết kế đến thể chế và nguồn lực. Khi đó, metro không chỉ là phương tiện giao thông mà sẽ trở thành “trục sống” của một đô thị hiện đại, bền vững và đáng sống.

×