Tranh cãi cộng 1 điểm ưu tiên cho học sinh dân tộc thiểu số ở thành phố: Công bằng hay cần điều chỉnh?

Cộng điểm ưu tiên cho học sinh dân tộc thiểu số nhưng sinh sống và học tập tại thành phố gây tranh cãi

Những ngày gần đây, trên các diễn đàn mạng xã hội xuất hiện ý kiến tranh luận về chính sách cộng 1 điểm ưu tiên đối với học sinh dân tộc thiểu số trong tuyển sinh. Tâm điểm của cuộc tranh luận là việc học sinh thuộc diện ưu tiên nhưng sinh ra, lớn lên và học tập tại Hà Nội hoặc các thành phố lớn vẫn được hưởng mức điểm cộng như những học sinh ở vùng đặc biệt khó khăn.

Một số phụ huynh cho rằng mục tiêu của chính sách ưu tiên là thu hẹp khoảng cách về cơ hội giáo dục. Vì vậy, khi học sinh dân tộc thiểu số đã được tiếp cận điều kiện học tập, cơ sở vật chất và chất lượng giáo dục tương đương các học sinh khác tại đô thị thì cần nghiên cứu điều chỉnh mức ưu tiên để bảo đảm công bằng trong cạnh tranh tuyển sinh.

"Tôi hoàn toàn đồng tình với việc hỗ trợ học sinh dân tộc thiểu số ở vùng sâu, vùng xa, nơi điều kiện học tập còn nhiều hạn chế. Tuy nhiên, nếu một học sinh sinh sống và học tập từ nhỏ ở Hà Nội, được tiếp cận môi trường giáo dục như các bạn khác thì việc vẫn được cộng điểm ưu tiên khiến nhiều phụ huynh cảm thấy chưa thật sự công bằng. Một điểm cộng trong tuyển sinh là quá cách biệt khi chỉ cần 0,25 điểm các em cũng từ đỗ thành trượt trong kỳ thi căng thẳng này", một phụ huynh có con dự thi vào lớp 10 tại Hà Nội chia sẻ.

Cùng quan điểm, một số ý kiến cho rằng chính sách ưu tiên cần được rà soát theo hướng kết hợp nhiều tiêu chí như điều kiện kinh tế, nơi cư trú, quá trình học tập...

Chia sẻ về nội dung này, một giáo viên tại TP.HCM cho rằng việc duy trì chính sách cộng điểm ưu tiên cho các đối tượng theo quy định của Bộ GDĐT là cần thiết nhằm bảo đảm cơ hội tiếp cận giáo dục cho những nhóm còn gặp nhiều khó khăn.

Tuy nhiên, theo giáo viên này, trong bối cảnh xã hội ngày càng phát triển, hạ tầng giáo dục được cải thiện, công nghệ và AI đã dần phổ biến tới nhiều địa phương, kể cả vùng sâu, vùng xa, Bộ GDĐT cũng cần nghiên cứu điều chỉnh mức điểm ưu tiên theo hướng phù hợp hơn với thực tiễn.

"Tôi cho rằng vẫn nên có chính sách ưu tiên đối với học sinh vùng sâu, vùng xa, học sinh dân tộc thiểu số. Thế nhưng, có thể nghiên cứu giảm bớt mức điểm cộng thay vì giữ nguyên như hiện nay, bởi khoảng cách về điều kiện học tập giữa các vùng miền đã được thu hẹp hơn so với trước", giáo viên bày tỏ.

Việc điều chỉnh mức ưu tiên cần dựa trên các khảo sát, số liệu và đánh giá tác động cụ thể để vừa bảo đảm công bằng trong tuyển sinh, vừa tiếp tục hỗ trợ hiệu quả các nhóm học sinh còn nhiều khó khăn.

Cộng điểm ưu tiên cho học sinh dân tộc thiểu số: Công bằng hay đã đến lúc cần điều chỉnh?

Trao đổi với PV Báo Dân Việt, Chuyên gia Giáo dục Bùi Khánh Nguyên cho rằng, việc chỉ nhìn vào điều kiện hiện tại của một cá nhân để đánh giá chính sách cộng điểm ưu tiên là chưa thấu đáo. Theo ông, điều quan trọng không chỉ là hoàn cảnh hiện tại mà còn là xuất phát điểm của người học.

"Cộng đồng các dân tộc thiểu số vẫn là nhóm yếu thế ở Việt Nam và cần được tạo điều kiện để phát triển. Khi một cá nhân trong cộng đồng này đạt thành tích xuất sắc, ý nghĩa không chỉ dừng lại ở thành công của riêng họ mà còn tạo động lực, lan tỏa ảnh hưởng tích cực và có khả năng hỗ trợ trở lại chính cộng đồng của mình. Bởi vì họ cùng ngôn ngữ, cùng văn hóa và thấu hiểu những rào cản mà cộng đồng đang đối mặt", Chuyên gia Bùi Khánh Nguyên cho biết.

Theo ông Nguyên, việc ngày càng có nhiều học sinh dân tộc thiểu số đạt thành tích cao là tín hiệu cho thấy các chính sách hỗ trợ nhóm yếu thế đang phát huy hiệu quả. Ông cũng nhấn mạnh, trong mọi xã hội văn minh, bên cạnh cơ chế cạnh tranh công bằng, vẫn cần có các chính sách hỗ trợ những nhóm yếu thế như người dân tộc thiểu số, người khuyết tật, trẻ em gái ở những khu vực còn nhiều rào cản hay những sinh viên đầu tiên trong gia đình được học đại học.

Về mức cộng 1 điểm ưu tiên, Chuyên gia Bùi Khánh Nguyên cho rằng, rất khó khẳng định đây là nhiều hay ít nếu chỉ dựa trên cảm nhận.

"Nếu lựa chọn mức cộng này, Bộ GDĐT, Sở GDĐT các tỉnh đã có cơ sở khoa học, dựa trên các thống kê, phân tích phổ điểm và dữ liệu học sinh để lý giải vì sao 1 điểm là mức phù hợp", Chuyên gia Bùi Khánh Nguyên cho hay.

Chuyên gia giáo dục Tống Liên Anh, Phó Viện trưởng Viện Học tập suốt đời, cho rằng những băn khoăn của phụ huynh về việc học sinh dân tộc thiểu số sinh sống, học tập tại các thành phố lớn vẫn được cộng điểm ưu tiên là hoàn toàn dễ hiểu.

Theo bà, trong giáo dục luôn tồn tại hai cách tiếp cận là "bình đẳng" (equality) và "công bằng" (equity). Nếu chỉ nhìn vào điều kiện học tập hiện tại, nhiều người sẽ cho rằng một học sinh dân tộc thiểu số sinh ra và lớn lên ở Hà Nội hay TP.HCM không còn gặp nhiều bất lợi so với các bạn khác. Tuy nhiên, chính sách công không chỉ giải quyết sự công bằng của từng cá nhân mà còn hướng tới sự công bằng và những tác động lâu dài của nó ở ở cấp độ cộng đồng và cấu trúc xã hội.

"Mục tiêu của chính sách là bảo đảm rằng mọi cộng đồng trong xã hội đều có cơ hội hiện diện trong trong hệ thống giáo dục, đội ngũ trí thức, các lĩnh vực khoa học, chuyên môn và đời sống xã hội. Một xã hội sẽ khó phát triển bền vững nếu có những cộng đồng gần như vắng bóng trong các không gian tạo ra tri thức và ra quyết định", bà Liên Anh phân tích.

Theo Chuyên gia Tống Liên Anh, sự hiện diện đó không chỉ mang ý nghĩa về mặt thống kê mà còn tạo ra những tác động lâu dài. Việc một học sinh dân tộc thiểu số chuyển đến sinh sống tại thành phố không đồng nghĩa với việc những bất lợi mang tính cộng đồng đã biến mất. Các em vẫn lớn lên trong bối cảnh văn hóa, truyền thống và điều kiện xã hội của cộng đồng dân tộc mình. Nhiều gia đình có thể là thế hệ đầu tiên được học lên cao, cha mẹ ít có điều kiện học tập, trong cộng đồng cũng thiếu những tấm gương thành đạt để tạo động lực cho thế hệ sau.

Vì vậy, khi một cộng đồng thiểu số hoặc yếu thế có thêm bác sĩ, giáo viên, kỹ sư, nhà khoa học, cán bộ quản lý hay những tấm gương thành công là người của chính cộng đồng mình, họ không chỉ thay đổi cuộc đời của một cá nhân mà còn trở thành hình mẫu, khơi dậy khát vọng học tập và tạo nên kỳ vọng mới cho cả thế hệ trẻ. Đó là lý do nhiều quốc gia vẫn duy trì các chính sách hỗ trợ các nhóm yếu thế, không đơn thuần vì hoàn cảnh của từng cá nhân mà vì mục tiêu phát triển cân bằng và bao trùm của toàn xã hội.

Tuy nhiên, theo bà Tống Liên Anh, điều đó không có nghĩa các tiêu chí thực hiện chính sách bất biến theo thời gian. "Một chính sách công tốt không chỉ cần đúng về mục tiêu mà còn phải được cập nhật thường xuyên để phản ánh đúng những thay đổi của xã hội. Khi cấu trúc dân cư, điều kiện giáo dục và mức độ tiếp cận cơ hội của các nhóm dân cư đã thay đổi, các tiêu chí ưu tiên cũng cần được rà soát để bảo đảm chính sách tiếp tục hướng đúng đối tượng."

Đây cũng là xu hướng mà nhiều quốc gia như Anh, Úc, Mỹ hay nhiều quốc gia phát triển khác đang áp dụng. Thay vì chỉ căn cứ vào một tiêu chí đơn lẻ như dân tộc hoặc sắc tộc, nhiều trường đại học chuyển dần sang mô hình xét tuyển theo bối cảnh (contextual admissions), trong đó đồng thời xem xét nhiều yếu tố như trình độ học vấn của cha mẹ, điều kiện kinh tế gia đình, khu vực cư trú, chất lượng trường phổ thông, môi trường giáo dục và những rào cản mà thí sinh thực sự phải vượt qua.

"Nếu một học sinh dân tộc thiểu số sinh ra và lớn lên trong điều kiện giáo dục thuận lợi ở đô thị, còn một học sinh người Kinh học ở vùng sâu, gia đình thuộc hộ nghèo, cha mẹ chưa từng được đi học, thì rõ ràng mức độ bất lợi của hai em không thể được phản ánh đầy đủ chỉ bằng tiêu chí dân tộc. Điều chúng ta cần xem xét không phải là có nên tiếp tục hỗ trợ các cộng đồng yếu thế hay không, mà là tiêu chí nào phản ánh chính xác nhất những bất lợi mà chính sách muốn bù đắp.

Chính sách ưu tiên sẽ thuyết phục hơn khi vừa bảo đảm mục tiêu không để bất kỳ cộng đồng nào bị bỏ lại phía sau, vừa hướng đúng đến những người đang thực sự cần được hỗ trợ. Đó cũng là cách để nâng cao hiệu quả của chính sách và tạo được sự đồng thuận xã hội", bà Tống Liên Anh đề xuất.

Điểm ưu tiên trong tuyển sinh lớp 10 được chia thành 3 nhóm đối tượng, với mức cộng tương ứng từ 1,0 - 2,0 điểm.

Mức cao nhất là 2,0 điểm, dành cho nhóm thí sinh thuộc diện chính sách ưu tiên cao nhất như con liệt sĩ; con thương binh, bệnh binh hoặc người hưởng chính sách như thương binh suy giảm khả năng lao động từ 81% trở lên; con người hoạt động kháng chiến bị nhiễm chất độc hóa học; con người hoạt động cách mạng trước ngày 1/1/1945 hoặc trong giai đoạn từ 1/1/1945 đến trước Tổng khởi nghĩa tháng Tám năm 1945.

Nhóm được cộng 1,5 điểm gồm các trường hợp như con Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân, Anh hùng Lao động, con Bà mẹ Việt Nam anh hùng; con thương binh, bệnh binh hoặc người hưởng chính sách như thương binh có tỷ lệ suy giảm khả năng lao động dưới 81%. Quy định này nhằm đảm bảo quyền lợi tuyển sinh cho các gia đình có công với cách mạng theo đúng chính sách ưu tiên của Nhà nước.

Nhóm được cộng 1,0 điểm thường gắn với các yếu tố vùng miền và dân tộc, áp dụng cho học sinh là người dân tộc thiểu số; học sinh có cha hoặc mẹ là người dân tộc thiểu số; hoặc học sinh đang sinh sống, học tập ở vùng có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn. Đây là nhóm ưu tiên quen thuộc trong nhiều kỳ tuyển sinh, nhằm hỗ trợ cơ hội tiếp cận giáo dục cho các đối tượng có điều kiện học tập khó khăn hơn.

×