Tri thức số là “đòn bẩy” giúp thoát nghèo bền vững

Thưa ông, vì sao trong chuẩn nghèo đa chiều giai đoạn 2021–2025, thiếu hụt thông tin lại được coi là một chỉ số quan trọng phản ánh nghèo?

Trước năm 2015, Việt Nam chủ yếu sử dụng phương pháp đo lường nghèo đơn chiều theo chuẩn nghèo thu nhập. Cách tiếp cận này phù hợp trong một giai đoạn nhất định, nhưng dần bộc lộ nhiều hạn chế khi đất nước bước vào giai đoạn phát triển mới, yêu cầu giảm nghèo không chỉ là “thoát nghèo về thu nhập” mà phải hướng tới nâng cao chất lượng cuộc sống một cách bền vững.

Chính vì vậy, năm 2014, Quốc hội đã giao Chính phủ xây dựng chuẩn nghèo mới theo phương pháp tiếp cận đa chiều, nhằm bảo đảm mức sống tối thiểu và khả năng tiếp cận các dịch vụ xã hội cơ bản của người dân. Trên cơ sở đó, từ năm 2015, Việt Nam chính thức áp dụng chuẩn nghèo đa chiều, đo lường nghèo đói không chỉ bằng thu nhập mà còn thông qua mức độ thiếu hụt trong tiếp cận giáo dục, y tế, nhà ở, nước sạch, vệ sinh và thông tin.

Chuẩn nghèo đa chiều giai đoạn 2021–2025 được cụ thể hóa tại Nghị định số 07/2021/NĐ-CP và Nghị định số 30/2025/NĐ-CP sửa đổi, bổ sung một số điều của nghị định này. Đồng thời, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 90/QĐ-TTg ngày 18/1/2022 phê duyệt Chương trình mục tiêu quốc gia giảm nghèo bền vững giai đoạn 2021–2025, với hệ thống các dự án và tiểu dự án thành phần.

Trong các chiều thiếu hụt mà người nghèo có nguy cơ đối mặt, tôi cho rằng thiếu hụt thông tin có vai trò đặc biệt quan trọng. Khi người nghèo khó tiếp cận hoặc tiếp cận thông tin không đầy đủ, không kịp thời, họ sẽ gặp rất nhiều khó khăn trong việc tiếp cận chính sách, thị trường, tri thức sản xuất, dịch vụ y tế, giáo dục và cơ hội việc làm. Thiếu thông tin trở thành một “điểm nghẽn”, khiến nhiều hộ nghèo rơi vào vòng luẩn quẩn: nghèo, thiếu thông tin, thiếu cơ hội và nguy cơ tái nghèo.

Việc tiếp tục đưa chỉ số thiếu hụt thông tin vào chuẩn nghèo đa chiều thể hiện sự quan tâm và tư duy chiến lược của Đảng, Nhà nước đối với công tác giảm nghèo bền vững. Điều này cũng khẳng định rõ quan điểm: muốn giảm nghèo bền vững thì phải bắt đầu từ việc bảo đảm quyền được biết, được tiếp cận thông tin của người dân, nhất là ở nông thôn, vùng sâu, vùng xa, vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi.

Tiểu dự án “Giảm nghèo về thông tin” thuộc Dự án 6 của Chương trình MTQG giảm nghèo bền vững được triển khai với những trọng tâm nào, thưa ông?

Theo tôi, Tiểu dự án “Giảm nghèo về thông tin” có thể coi là “nền móng” cho giảm nghèo bền vững trong bối cảnh chuyển đổi số. Đảng và Nhà nước ta đã xác định chuyển đổi số có ba trụ cột quan trọng là chính quyền số, kinh tế số và xã hội số. Điều đó có nghĩa là chuyển đổi số sẽ tác động sâu rộng đến mọi mặt đời sống xã hội, trong đó có đời sống của người nghèo.

Khi chuyển đổi số được triển khai hiệu quả, hộ nghèo, hộ cận nghèo, hộ mới thoát nghèo và người dân sinh sống tại các xã đặc biệt khó khăn, vùng bãi ngang, ven biển, hải đảo, vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi sẽ có nhiều cơ hội hơn để tiếp cận thông tin, thực hiện các dịch vụ công, dịch vụ xã hội một cách thuận lợi.

Một trong những mục tiêu quan trọng của Chương trình MTQG giảm nghèo bền vững là tăng cường khả năng tiếp cận thông tin thiết yếu cho cộng đồng dân cư; bảo đảm 100% xã có điều kiện kinh tế xã hội đặc biệt khó khăn, xã đảo có điểm cung cấp thông tin công cộng phục vụ người dân sử dụng các dịch vụ thông tin thiết yếu, qua đó góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế xã hội tại địa phương.

Thông qua các điểm thông tin công cộng này, người dân có thể tiếp cận internet, sử dụng dịch vụ công trực tuyến, học các kỹ năng số cơ bản. Đây không chỉ là nơi tiếp cận thông tin, mà còn là không gian cộng đồng để người dân hỗ trợ, chia sẻ, giúp đỡ nhau trong việc tìm kiếm thông tin phục vụ sản xuất và đời sống. Nếu được vận hành tốt, những không gian này sẽ thực sự trở thành “cửa ngõ tri thức”, tạo động lực để người nghèo phát triển kinh tế, nâng cao chất lượng cuộc sống.

Bên cạnh đó, tiểu dự án cũng xác định rõ vai trò của hệ thống thông tin cơ sở trong giảm nghèo về thông tin, với mục tiêu nâng cao năng lực, hiệu quả hoạt động của hệ thống này; bảo đảm 100% xã đặc biệt khó khăn, xã đảo có hệ thống đài truyền thanh hoạt động ổn định, phục vụ tốt công tác thông tin, tuyên truyền và quản lý, điều hành tại địa phương.

Việc đầu tư kinh phí xây dựng hạ tầng thông tin sẽ giúp người dân nghèo được tiếp cận thông tin nhanh hơn, đầy đủ hơn, từng bước giảm bớt và tiến tới chấm dứt tình trạng nghèo về thông tin.

Những con số giảm nghèo giai đoạn 2021–2025 cho thấy điều gì về vai trò của khoa học công nghệ và chuyển đổi số, thưa ông?

Với sự quan tâm của Đảng, Nhà nước và sự nỗ lực vươn lên của chính người nghèo, giai đoạn 2021–2025, công tác giảm nghèo của nước ta đã đạt được những kết quả rất đáng ghi nhận. Những thành tựu này có sự đóng góp tích cực của khoa học công nghệ và chuyển đổi số.

Theo báo cáo của Chính phủ, tỷ lệ hộ nghèo đa chiều đã giảm từ 4,4% năm 2021 xuống còn khoảng 1,3% năm 2025; tỷ lệ xã đặc biệt khó khăn thuộc vùng bãi ngang, ven biển và hải đảo thoát khỏi tình trạng khó khăn đạt trên 35%, vượt mục tiêu đề ra. Tình trạng suy dinh dưỡng thể thấp còi ở trẻ em cũng giảm rõ rệt. Đây là kết quả của các giải pháp đồng bộ, trong đó công nghệ và chuyển đổi số ngày càng giữ vai trò then chốt.

Thực tiễn cho thấy, khi thông tin được đưa đến kịp thời, đầy đủ, chính xác, người dân có điều kiện tiếp cận kỹ thuật mới, tham gia thương mại điện tử, quảng bá sản phẩm địa phương và kết nối thị trường thuận lợi hơn. Những mô hình livestream phiên chợ, xúc tiến tiêu thụ nông sản trên nền tảng số thời gian qua là minh chứng rất rõ cho hiệu quả của chuyển đổi số.

Công nghệ không chỉ giúp thúc đẩy thương mại, mà còn góp phần thay đổi tư duy, lối sống, cách tổ chức sản xuất và tiêu dùng của người dân, đặc biệt là người nghèo, hướng tới kinh tế hàng hóa và kinh tế số.

Theo ông, vì sao chuyển đổi số được coi là con đường ngắn nhất để thu hẹp khoảng cách sống giữa các vùng miền?

Thực tế cho thấy, sự phát triển của công nghệ và quá trình chuyển đổi số đã góp phần “rút ngắn khoảng cách không gian”, tạo ra một “không gian phẳng”. Trước đây, do điều kiện địa lý và hạ tầng khó khăn, người dân vùng sâu, vùng xa, vùng biên giới, hải đảo rất khó tiếp cận thông tin, thị trường và các dịch vụ xã hội.

Ngày nay, với sự bùng nổ của internet, điện thoại thông minh và các nền tảng số, người nghèo có thể học kỹ thuật trồng trọt, chăn nuôi, tìm kiếm việc làm, tiếp cận dịch vụ công và thị trường ngay tại nhà, không cần phải di chuyển xa.

Một ý nghĩa rất quan trọng của chuyển đổi số đối với người nghèo và đồng bào dân tộc thiểu số là sự bình đẳng trong tiếp cận thông tin. Trước kia, lợi thế thông tin chủ yếu thuộc về người dân ở đô thị, vùng đồng bằng. Nhưng trong không gian số, chỉ cần có điện, internet và thiết bị thông minh, mọi người dân đều có cơ hội tiếp cận tri thức, không phân biệt giàu nghèo hay nơi cư trú.

Nhận thức rõ điều đó, Đảng đã ban hành Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, tạo động lực mạnh mẽ để thúc đẩy chuyển đổi số trong mọi lĩnh vực, trong đó có giảm nghèo bền vững.

Giai đoạn tới đặt ra những thách thức gì đối với công tác giảm nghèo, thưa ông?

Bên cạnh những kết quả đạt được, công tác giảm nghèo trong thời gian tới sẽ đối mặt với nhiều thách thức mới như tính đa dạng và phức tạp của nghèo đói, nguy cơ nghèo đô thị do di dân, già hóa dân số, chênh lệch giàu nghèo gia tăng, nguy cơ tái nghèo do thiên tai, dịch bệnh và biến động kinh tế. Một bộ phận người dân vẫn còn tâm lý trông chờ, ỷ lại vào chính sách hỗ trợ.

Điều này đòi hỏi các chính sách giảm nghèo phải linh hoạt, hiệu quả hơn, đồng thời chú trọng thay đổi tư duy, tạo động lực để người dân chủ động vươn lên thoát nghèo. Việc nâng cao năng lực cán bộ cơ sở, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ trong giám sát và huy động sự tham gia của toàn xã hội là những giải pháp rất quan trọng.

Bước sang giai đoạn 2026–2035, ông có thể cho biết Chương trình MTQG giảm nghèo bền vững sẽ có những thay đổi gì?

Từ năm 2026, các Chương trình MTQG sẽ được hợp nhất, bao gồm xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo bền vững và phát triển kinh tế xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi. Việc hợp nhất nhằm tránh chồng chéo, trùng lặp chính sách, đồng thời tăng hiệu quả đầu tư và mở rộng đối tượng thụ hưởng.

Chương trình tích hợp sẽ triển khai trên phạm vi toàn quốc đến năm 2035, với mục tiêu xuyên suốt là nâng cao thu nhập, giảm nghèo bền vững và thu hẹp chênh lệch vùng miền. Phân cấp, phân quyền mạnh mẽ cho địa phương đi đôi với phân bổ nguồn lực phù hợp sẽ giúp chính sách đi vào thực tiễn hiệu quả hơn.

Tôi tin tưởng rằng, trong giai đoạn 2026–2035, giảm nghèo nhờ khoa học công nghệ và chuyển đổi số tức giảm nghèo bằng tri thức âsẽ tiếp tục là con đường bền vững, góp phần thực hiện thành công mục tiêu “không để ai bị bỏ lại phía sau”, nhất là đối với vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi.

Trân trọng cảm ơn ông!

×