Triển khai Nghị quyết 09: Tái cấu trúc không gian sông nước, động lực tăng trưởng mới của TP.HCM (bài cuối)

Khi kênh rạch không còn là “vùng trũng” đô thị

TP.HCM là đô thị đặc biệt có hệ thống sông, kênh, rạch dày đặc. Đây là lợi thế tự nhiên rất lớn, nhưng trong nhiều năm, không ít dòng kênh lại trở thành nơi tập trung nhà ở tự phát, ô nhiễm nước thải, rác sinh hoạt và điểm nghẽn thoát nước.

Tại các khu vực như kênh Đôi, kênh Tẻ, rạch Ông Lớn, rạch Xuyên Tâm, nhiều đoạn ven kênh vẫn bị che kín bởi nhà ở lấn sát mép nước. Hệ quả không chỉ là cảnh quan nhếch nhác, mà còn ảnh hưởng đến dòng chảy, thoát nước, phòng chống ngập và khả năng tổ chức không gian công cộng.

Theo số liệu được Sở Xây dựng TP.HCM báo cáo, giai đoạn 2025-2030, thành phố dự kiến triển khai 44 dự án chỉnh trang nhà trên và ven kênh rạch, với tổng vốn đầu tư hơn 166.000 tỷ đồng. Khoảng 23.429 căn nhà thuộc diện di dời trong nhóm dự án đã xác định. Riêng bờ Nam kênh Đôi là khu vực có áp lực lớn nhất, với khoảng 15.708 căn cần giải tỏa. Những con số này không chỉ phản ánh quy mô giải phóng mặt bằng, mà còn cho thấy quỹ không gian ven nước rất lớn đang chờ được tổ chức lại.

Về vấn đề chỉnh trang đô thị, nhà ở ven kênh rạch, Chủ tịch HĐND TP.HCM Võ Văn Minh từng đánh giá đây là một trong những nhiệm vụ trọng tâm mang ý nghĩa chiến lược đối với sự phát triển của thành phố trong giai đoạn tới. Chủ tịch HĐND thành phố đề nghị Đảng ủy UBND thành phố tiếp tục chỉ đạo sát quá trình triển khai đề án; giao Sở Xây dựng làm đầu mối chủ trì, phối hợp với các sở, ngành và địa phương rà soát toàn diện hiện trạng, hoàn thiện cơ chế, chính sách, xây dựng lộ trình thực hiện cụ thể cho từng dự án, từng địa bàn và từng giai đoạn.

Nghị quyết 09 của Bộ Chính trị đã đặt vấn đề này trong tầm nhìn rộng hơn. Văn kiện yêu cầu TP.HCM quy hoạch phát triển đồng bộ các loại hình không gian, trong đó có không gian xanh, không gian sông nước, không gian ven sông, ven biển và mô hình đô thị gắn với giao thông công cộng. Điều đó cho thấy, kênh rạch không chỉ là khu vực cần xử lý ô nhiễm, mà có thể trở thành tài sản đô thị nếu được quy hoạch, đầu tư và khai thác đúng hướng.

Tái cấu trúc không gian ven nước để tạo giá trị mới

Theo các chuyên gia đô thị, bài học từ kênh Nhiêu Lộc - Thị Nghè cho thấy, khi một dòng kênh được cải tạo đồng bộ, giá trị mang lại vượt xa mục tiêu môi trường ban đầu. Không gian hai bên bờ trở thành tuyến đường, công viên, nơi đi bộ, tập thể dục, sinh hoạt cộng đồng. Diện mạo đô thị thay đổi, chất lượng sống cải thiện và giá trị kinh tế khu vực cũng tăng lên.

Với các tuyến kênh còn lại, đặc biệt là kênh Đôi, kênh Tẻ, rạch Ông Lớn, nếu chương trình di dời được thực hiện đồng bộ, TP.HCM có cơ hội hình thành mạng lưới không gian công cộng ven nước quy mô lớn. Đó có thể là công viên ven sông, đường đi bộ, hành lang cây xanh, tuyến giao thông thủy, hạ tầng chống ngập và các khu dân cư mới được quy hoạch bài bản hơn.

ThS. Lê Thị Phương Loan (Trường đại học Văn Lang) cho rằng trong bối cảnh đô thị ngày càng thiếu không gian công cộng, việc tái thiết hành lang sông nước có ý nghĩa rất lớn. Không gian ven kênh nếu được mở ra sẽ giúp thành phố tăng mảng xanh, cải thiện vi khí hậu, giảm áp lực giao thông và tạo thêm điểm đến cho người dân.

Ở góc độ kinh tế, chỉnh trang kênh rạch cũng có thể tạo động lực phát triển mới. Khi hạ tầng được cải thiện, các khu vực từng bị xem là xuống cấp có thể thu hút đầu tư, hình thành dịch vụ, thương mại, du lịch đô thị và các dự án nhà ở phù hợp quy hoạch. Tuy nhiên, quá trình này cần được kiểm soát để bảo đảm lợi ích công cộng, tránh biến không gian ven nước thành đặc quyền của một nhóm nhỏ.

Nghị quyết 09 đã xác định TP.HCM cần phát triển theo hướng đô thị hiện đại, xanh, thông minh, thích ứng với biến đổi khí hậu và có chất lượng sống cao. Trong mục tiêu đó, chỉnh trang kênh rạch là một trong những nhiệm vụ có khả năng tạo tác động kép: vừa giải quyết vấn đề dân sinh, vừa mở ra dư địa phát triển đô thị.

Khi đó, yêu cầu “nhanh chóng di dời nhà ở ven kênh rạch” trong Nghị quyết 09 không chỉ dừng ở một nhiệm vụ chỉnh trang đô thị. Đó sẽ là bước khởi đầu cho quá trình tái cấu trúc không gian sông nước, góp phần đưa TP.HCM tiến gần hơn đến mục tiêu trở thành đô thị toàn cầu, xanh, hiện đại và đáng sống.

×