Triệt bỏ "giang hồ mạng", "bàn tay thép" của pháp luật hay sự thức tỉnh của cộng đồng?

Những thông tin dồn dập về việc các nhân vật nổi danh theo kiểu "giang hồ mạng" bị cơ quan chức năng điều tra, khởi tố hay đã xé xử thời gian qua đã nhận được sự quan tâm lớn từ công chúng. Sự quyết liệt của lực lượng công an trong việc xử lý các đối tượng lợi dụng nền tảng số để gây rối trật tự công cộng, phát ngôn lệch chuẩn, kích động bạo lực là tín hiệu mạnh mẽ khẳng định không gian mạng không phải là "vùng trống" của pháp luật. Tuy nhiên, nhìn sâu vào diễn biến này, dư luận không khỏi trăn trở trước một thực tế: tại sao bao nhiêu "đại ca", "hiện tượng" mạng lần lượt vào tù, nhưng hết lớp này đến lớp khác lại tiếp tục mọc lên như nấm sau mưa?

Bài học về bản án dành cho những cái tên cộm cán giai đoạn trước như Khá Bảnh (Ngoại Khá), Phúc Xô, Đường Nhuệ, hay Huấn Hoa Hồng... dường như vẫn chưa đủ sức ngăn chặn làn sóng lôi kéo tương tác bất chấp pháp luật. Gần đây nhất, việc cơ quan chức năng liên tiếp khởi tố, điều tra hàng loạt đối tượng mới như Khánh Sky (Nguyễn Văn Hợi), Hồ Văn Khoa, Trần Đình Tiệp (Vua Quạt), cùng những biến cố pháp lý mới nhất liên quan đến Bùi Xuân Huấn (Huấn Hoa Hồng) đã thêm một lần nữa giông bão hóa không gian mạng. Những gương mặt mới liên tục xuất hiện để thay thế những người đi trước, chứng minh một vòng lặp dai dẳng chưa có hồi kết.

Xét dưới góc nhìn xã hội học và tâm lý học tội phạm, những hành vi khoe khoang xăm trổ, phát trực tiếp (livestream) chửi bới, đe dọa, thách thức dư luận hay dàn dựng các mâu thuẫn chỉ là phần bề nổi của tảng băng trôi. Đằng sau cái gọi là "phong cách giang hồ" hay sự ngông cuồng vô lối đó luôn là lợi ích kinh tế vô cùng to lớn. Trong kỷ nguyên số, lượt xem, lượt tương tác và số lượng người theo dõi chính là tiền tệ. Sự hiếu kỳ của đám đông đối với những yếu tố giật gân, bạo lực hay lệch chuẩn đã được quy đổi thành giá trị thương mại thông qua các hợp đồng quảng cáo, bán hàng trực tuyến, nhận tài trợ hoặc các hình thức kinh doanh núp bóng.

Chính cơ chế phân phối nội dung của các nền tảng mạng xã hội xuyên biên giới, vốn ưu tiên những nội dung tạo tương tác mạnh bất chấp tính lành mạnh, đã vô tình tiếp tay và tạo động lực kinh tế cho hành vi này. Dưới góc độ tâm lý, sự nổi tiếng nhanh chóng cùng nguồn lợi tài chính bất chính đã tạo ra "mô hình phần thưởng", biến việc tạo "nội dung bẩn" thành một con đường kiếm tiền đầy ma lực đối với một bộ phận cá nhân coi thường pháp luật.

Sự tồn tại và lan truyền của các hiện tượng này gây ra những hệ lụy vô cùng nghiêm trọng cho môi trường số và an ninh xã hội. Hệ quả nhãn tiền là sự xói mòn giá trị đạo đức, làm méo mó chuẩn mực hành vi của giới trẻ. Khi thanh thiếu niên hằng ngày tiếp xúc với những video tục tĩu, bạo lực hay lối sống bất cần pháp luật, họ dần xem đó là biểu hiện của cá tính, bản lĩnh hay thậm chí là công thức dẫn đến thành công. Không gian mạng, thay vì là nơi lan tỏa tri thức, sáng tạo và sự kết nối tích cực, lại trở thành môi trường độc hại, đe dọa trực tiếp đến sự phát triển nhân cách của thế hệ tương lai.

Lý giải nguyên nhân khiến hiện tượng này liên tục tái diễn bất chấp việc nhiều kẻ đã vướng vòng lao lý, có thể thấy việc xử lý một vài cá nhân vi phạm chỉ mới giải quyết được phần ngọn. Đằng sau mỗi nhân vật “giang hồ mạng” là cả một hệ sinh thái nuôi dưỡng họ, bao gồm thuật toán ưu tiên tương tác của nền tảng và sự tò mò, cổ xúy từ cộng đồng. Khi nhu cầu đối với những thông tin nhảm nhí, giật gân vẫn còn cao, khi một bộ phận người dùng vẫn sẵn sàng nhấn nút theo dõi, chia sẻ, bình luận ủng hộ, nguồn cung sẽ tự khắc xuất hiện để lấp vào khoảng trống mà những kẻ vừa đi tù để lại.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, nhiều quốc gia trên thế giới cũng đang đối mặt với bài toán tương tự và đã triển khai những giải pháp mang tính tổng thể. Tại châu Âu, Đạo luật An toàn Trực tuyến (Online Safety Act) của Anh hay Đạo luật Dịch vụ Số (DSA) của Liên minh châu Âu không chỉ dừng lại ở việc xử lý cá nhân vi phạm mà buộc các nền tảng công nghệ lớn như Facebook, TikTok, YouTube phải chịu trách nhiệm pháp lý đối với thuật toán đề xuất nội dung. Nếu thuật toán liên tục đẩy các nội dung bạo lực, kích động để thu lợi nhuận từ tương tác, nhà cung cấp dịch vụ sẽ đối mặt với những khoản phạt khổng lồ.

Tại Mỹ, bên cạnh kỷ cương pháp luật, các vụ kiện dân sự đòi bồi thường thiệt hại hàng triệu hay hàng tỷ USD đối với những cá nhân lợi dụng mạng xã hội để vu khống, phỉ báng hay quấy rối người khác đã tạo ra sức răn đe tài chính cực kỳ khốc liệt. Trong khi đó, Nhật Bản và Hàn Quốc lựa chọn con đường siết chặt pháp luật về phát ngôn trên mạng, tăng hình phạt đối với hành vi xúc phạm, quấy rối trực tuyến và thành lập các cơ chế bảo vệ nạn nhân khẩn cấp.

Bài học đặt ra cho Việt Nam là sự kết hợp chặt chẽ giữa ba trụ cột: pháp lý cứng rắn, trách nhiệm nền tảng và nhận thức cộng đồng. Sự vào cuộc quyết liệt của lực lượng an ninh và cơ quan quản lý nhà nước là điều kiện cần, nhưng chưa đủ. Bên cạnh việc xử lý nghiêm minh các vi phạm hình sự, cắt đứt các kênh trục lợi tài chính bất hợp pháp, triệt phá các đường dây dàn dựng nội dung độc hại, chúng ta cần buộc các nền tảng xuyên biên giới phải gia tăng trách nhiệm xã hội, chủ động gỡ bỏ và điều chỉnh thuật toán không để "nội dung bẩn" chiếm sóng.

Điều cốt lõi và mang tính quyết định lâu dài chính là sự thay đổi nhận thức từ phía xã hội. Xã hội cần xây dựng một "hệ miễn dịch số" cho mỗi cá nhân, đặc biệt là thế hệ trẻ. Thay vì chạy theo đám đông, tò mò xem, chia sẻ hay bình luận cổ xúy cho những nội dung dung tục, mỗi người dùng mạng xã hội cần thể hiện thái độ tẩy chay rõ ràng. Sự ngó lơ, quay lưng của cộng đồng đối với những trò nhảm nhí, phản cảm chính là liều thuốc hiệu quả nhất để dập tắt động cơ của các hiện tượng giang hồ mạng. Khi không còn lượng xem, không còn sự tung hô và không thể kiếm tiền từ sự phản cảm, các hiện tượng này sẽ tự động triệt tiêu.

Làm sạch không gian mạng không đơn thuần là cuộc chiến truy quét một vài cá nhân nổi loạn trên Internet, mà là cuộc đấu tranh để bảo vệ các giá trị văn hóa, chuẩn mực đạo đức và sự thượng tôn pháp luật. Chỉ khi lực lượng chức năng ra tay quyết liệt, nhà cung cấp dịch vụ có trách nhiệm và mỗi người dân trở thành một người dùng thông thái, chúng ta mới có thể kiến tạo một môi trường số thực sự lành mạnh, văn minh và an toàn.

×