Trồng cây cho loại gia vị đắt bậc nhất chợ toàn cầu, một người Quảng Trị làm kiểu gì mà thu tiền tỷ?

Xuất khẩu hồ tiêu thành công sang Mỹ đến việc tìm ra cây vani (vanilla) cho thứ gia vị đắt giá ở chợ toàn cầu

Sau nhiều lần lỡ hẹn, tôi mới có dịp trò chuyện với chị Võ Thị Liên khi chị vừa trở về từ chuyến công tác dài ngày tại Dubai.

Không giống với ấn tượng ban đầu về một người phụ nữ có vóc hình nhỏ bé, gương mặt phúc hậu và giọng nói dịu dàng, điềm tĩnh, qua những lời kể của chị, tôi vẫn mường tượng được hành trình đầy bản lĩnh của nữ doanh nhân Quảng Trị trên con đường chinh phục thế giới gia vị.

Trước khi trở thành người tiên phong đưa cây vanilla về đất Quảng Trị, chị Liên đã có có nhiều năm gắn bó với ngành tiêu.

Tốt nghiệp ngành Kinh tế nông nghiệp tại Đại học Huế, chị Liên từng có thời gian dài làm việc cho các tổ chức phi chính phủ (NGO) quốc tế, hỗ trợ kỹ thuật và xây dựng chuỗi giá trị cho nông dân trồng tiêu.

Công việc này không chỉ giúp chị Liên có cơ hội tiếp cận với nhiều mô hình nông nghiệp tiên tiến trên thế giới, từ Nhật Bản đến Mỹ, mà còn hiểu rõ hơn những yêu cầu khắt khe của thị trường xuất khẩu đối với nông sản.

Nhận thấy thị trường xuất khẩu vẫn còn nhiều tiềm năng, năm 2015, chị Liên chọn rẽ hướng sang kinh doanh, xuất khẩu tiêu sang thị trường Mỹ.

Doanh nghiệp tập trung hỗ trợ đầu ra hạt tiêu cho nông dân và liên kết, xuất khẩu nông sản vào các hệ thống siêu thị tại Mỹ thông qua đối tác.

Nhờ chú trọng kiểm soát chất lượng đầu ra, sản lượng hạt tiêu khô của chị Liên xuất khẩu trực tiếp sang thị trường Mỹ tăng dần qua từng năm, từ vài tạ lên 1 tấn, rồi 5 tấn, 10 tấn và 20 tấn... Từ nền tảng đó, doanh nghiệp từng bước mở rộng sang các mặt hàng gia vị khác như hoa hồi, quế, thảo quả.

Không dừng chân với thành công đã có, chị Liên tiếp tục tìm kiếm những con đường mới để phát triển.

"Ngành hồ tiêu có ưu điểm là nhu cầu thị trường lớn nhưng biến động thì cũng mạnh. Vì vậy, việc sản xuất và kinh doanh không thể làm theo kiểu bao tiêu cố định. Mọi kế hoạch đều phải bám sát nhu cầu thực tế của khách hàng và diễn biến thị trường", chị Liên lý giải.

Mối duyên đến với cây vanilla của nữ doanh nhân Quảng Trị cũng khá tình cờ. Chị Liên kể, trong một lần xem video về việc giá vanilla tại Madagascar tăng đột biến, chị chợt đặt ra câu hỏi: liệu loại cây gia vị đắt đỏ này có thể trồng được ở Việt Nam?

Sau khi tìm hiểu, nhận thấy vanilla là cây nhiệt đới, khá phù hợp với khí hậu nóng ẩm, chị quyết định chi gần trăm triệu tiền cây giống về trồng thử nghiệm tại Quảng Trị.

Tuy vậy, từ ý tưởng đến thực tế là cả một hành trình nhiều thử thách. Cây vanilla đòi hỏi chi phí đầu tư ban đầu khá lớn, từ giống, hệ thống nhà lưới đến nhân công chăm sóc... Do chưa nắm vững kỹ thuật, chị Liên đã phải chi tới 5–6 tỷ đồng cho những lần thử nghiệm ban đầu.

“Giống cây này nói khó thì không hẳn. Khi đã hiểu được đặc tính của nó thì việc chăm sóc lại khá nhàn. Sau nhiều ngày ăn ngủ cùng vườn cây, trải qua không ít lần thử nghiệm, đến nay tôi đã thu được những lứa quả vanilla đầu tiên. Chính những bài học đắt giá đó khiến tôi tự tin hơn khi chia sẻ mô hình này với bà con,” chị Liên tâm sự.

Trồng cây vanilla tại Quảng Trị, giống cây có tiềm năng làm giàu từ các thửa đất manh mún

Cây vanilla thuộc họ phong lan, là cây nhiệt đới lâu năm, có thể sống từ 20-30 năm. Cây vanilla sau khoảng 3 năm trồng sẽ cho lứa quả đầu tiên, thời gian để quả chín mất khoảng 9 tháng. Sau 3 năm đầu, cây vanilla có thể cho thu hoạch mỗi năm 1 lần.

Về năng suất, mỗi dây vanilla cho ra khoảng 100-150 quả, dây càng lâu năm cho quả càng nhiều, 1 quả tươi thường khoảng 10g. Một vườn vanilla ổn định có thể thu về từ 100-300 kg quả trên 1.000 m2. Quả vanilla trồng tại Việt Nam thường có độ dài từ 12-17cm, quả từ 15cm trở lên là loại thượng hạng.

Cây vanilla là giống cây có sức sống khá bền bỉ, ít bệnh tật, không đòi hỏi tưới nước thường xuyên hay bón nhiều phân. Thậm chí, trong điều kiện khô hạn, cây vẫn có thể chịu đựng trong vài tháng mà không bị chết.

Tuy vậy, yếu tố quyết định thành bại của việc trồng vanilla lại nằm ở giai đoạn cây ra hoa. Đây cũng là lúc thể hiện rõ đặc tính đặc biệt của loài cây này – được chị Liên gọi vui là giống cây “ưa người”.

Khác với cà phê hay sầu riêng có thể tự ra hoa, đậu quả nhờ thụ phấn tự nhiên, người trồng phải bón đủ phân kali, tác động để cây ra hoa và trực tiếp thụ phấn cho từng bông hoa vanilla để cây kết trái.

Đặc biệt là khâu thụ phấn, chị Liên nhấn mạnh: "Vì cấu tạo hoa đặc biệt, vani không thể tự thụ phấn mà cần con người tác động thủ công.

Trong khi đó, mùa hoa của cây vanilla diễn ra rất ngắn, chỉ kéo dài khoảng một tháng. Nếu trong thời gian này người trồng không kịp thụ phấn cho hoa, coi như phải chờ đến mùa sau mới có thể thu quả."

Việc phụ thuộc gần như hoàn toàn vào nhân công lao động cũng là một nguyên do dẫn đến nguồn cung vanilla trên thế giới luôn thấp hơn nhu cầu, vì thế giá của loại gia vị này thường ở mức rất cao.

Tuy nhiên, đây lại là một lợi thế cho Việt Nam, quốc gia có nguồn lao động dồi dào ở nông thôn. Chị Liên cho biết, kỹ thuật thụ phấn hoa vanilla thực ra rất đơn giản, lao động lớn tuổi sau khi được hướng dẫn 1-2 tiếng đã có thể tự thực hiện.

"Cây vanilla không đòi hỏi kỹ thuật phức tạp, loại cây này chỉ cần sự cần mẫn và lòng kiên nhẫn của người nông dân. Ba năm đầu nhiều người rất dễ nản vì cây không cho hiệu quả kinh tế ngay lập tức", chị Liên tâm sự.

Lưu ý thêm khi trồng cây vanilla, chị Liên cho biết, thách thức lớn nhất khi trồng giống cây này với người nông dân hiện nay là chi phí đầu tư ban đầu.

Theo tính toán ban đầu, 1.000 m2 vườn vani có thể tốn tới 400 triệu đồng cho hệ thống nhà lưới, giàn cột và giống. Đây là một con số lớn đối với nhiều nông dân.

Để giảm chi phí, chị Liên bật mí, thay vì sử dụng các vật liệu đắt tiền, chị tận dụng các nguồn giá thể sẵn có như vỏ dừa khô, củi mục, cỏ rác để làm nền cho bộ rễ phát triển.

Hiện tại, chị đã giảm được chi phí đầu tư xuống còn khoảng 100 - 150 triệu đồng cho mỗi 1.000 m2. Về giống, chi phí cho 1.000 m2 dao động từ 15 - 50 triệu đồng, tùy vào kích cỡ cây giống mà người trồng lựa chọn.

Hiện mô hình trồng cây vanilla của Công ty TNHH Duy Prosper do chị Võ Thị Liên làm Giám đốc đang được triển khai tại hai khu vực ở Quảng Trị là Khe Sanh (khoảng 1.000 m²) và Vĩnh Hòa (3.000 m²), với hai giống cây vani chủ lực gồm vanilla Tahiti và vanilla planifolia.

Bên cạnh diện tích tự sản xuất, doanh nghiệp còn liên kết với một số nông trại trồng vanilla tại khu vực miền Trung và miền Nam để bao tiêu sản phẩm, đồng thời nhập khẩu thêm nguyên liệu từ Indonesia nhằm duy trì nguồn cung cho thị trường trong nước.

Đưa gia vị vanilla Việt Nam ra chợ toàn cầu

Không chỉ dừng lại ở việc cung cấp quả vanilla tươi, Công ty TNHH Duy Prosper đã từng bước phát triển các sản phẩm chế biến sâu nhằm gia tăng giá trị, như quả vanilla khô, sốt vanilla (vanilla paste), siro vanilla và nước chiết xuất vanilla.

Trong định hướng dài hạn, doanh nghiệp đặt mục tiêu đưa các sản phẩm vanilla “Made in Vietnam” xuất khẩu sang các siêu thị Mỹ.

Đánh giá về tiềm năng kinh tế, chị Liên cho biết, vanilla là loại cây có tiềm năng kinh tế lớn, giúp nông dân giảm phụ thuộc vào tính thời vụ của thị trường. Sau khi chế biến, sản phẩm có thể bảo quản trong thời gian dài, cho phép người trồng chủ động lựa chọn thời điểm bán theo giá thị trường.

Hiện, giá quả vanilla khô trên thị trường nội địa dao động khoảng 7–10 triệu đồng/kg, vì vậy ngay cả với diện tích nhỏ, chưa đến 1.000m2, người trồng vẫn có thể đạt doanh thu hàng trăm triệu đến hàng tỷ đồng.

Loại cây này cũng có thể trồng xen canh với các cây trồng khác. Đây là một mô hình sản xuất hợp lý cho các hộ gia đình có quỹ đất mạnh mún nhưng muốn có thu nhập bền vững.

Với giá trị kinh tế cao và khả năng thích nghi với điều kiện sản xuất quy mô nhỏ, cây vanilla đang mở ra một hướng đi mới cho nông nghiệp địa phương. Hiện nay, chị Liên vẫn tích cực tổ chức các hoạt động tập huấn, chuyển giao kỹ thuật trồng và chế biến vanilla cho nông dân tại Quảng Trị.

"Cũng giống như cây hồ tiêu, mục tiêu của tôi là góp phần từng bước nhân rộng mô hình, hướng tới hình thành vùng nguyên liệu chuyên canh cây vanilla tại Quảng Trị. Đây là bước đầu trên hành trình xây dựng vùng trồng vanilla đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe của thị trường quốc tế, đưa thương hiệu Vanilla "made in Vietnam" vươn ra thế giới", chị Liên cười nói.

×