Trước Đại hội XIV: Sắp xếp bộ máy, sáp nhập tỉnh, thành, xã, phường - sức bật mới để đất nước vươn mình

Trong năm vừa qua, việc tinh gọn bộ máy và sáp nhập đơn vị hành chính đã được triển khai với quyết tâm chính trị cao nhất, tạo ra những thay đổi căn bản trong tư duy tổ chức và vận hành hệ thống chính trị.

Trao đổi với Dân Việt trước thềm Đại hội XIV, TS Nguyễn Tiến Dĩnh, nguyên Thứ trưởng Bộ Nội vụ nhận định: Đây là bước đà tất yếu để tháo gỡ điểm nghẽn, đồng thời phân tích những đột phá chiến lược cần có để hiện thực hóa khát vọng hùng cường trong chặng đường sắp tới.

Cuộc cách mạng mở đường cho kỷ nguyên vươn mình

Thưa ông, nhìn lại một năm qua, nhiều ý kiến cho rằng việc tinh gọn bộ máy không chỉ là "đổi mới" hay "cải cách" mà là một cuộc cách mạng để mở đường cho kỷ nguyên vươn mình. Ông đánh giá như thế nào về giai đoạn “vừa chạy vừa xếp hàng” vừa qua?

- Đất nước ta đã trải qua quá trình đổi mới từ năm 1986 và thực hiện nhiều chương trình cải cách hành chính tổng thể. Tuy nhiên, đứng trước kỷ nguyên vươn mình của dân tộc với đích đến là hai mục tiêu chiến lược 100 năm: Kỷ niệm 100 năm thành lập Đảng (năm 2030) và 100 năm thành lập nước (năm 2045), chúng ta vẫn còn nhiều điểm nghẽn về hạ tầng, thể chế và con người. Nếu chỉ dừng lại ở mức độ cải cách hay đổi mới như trước thì không đủ mạnh để tạo ra sự tăng tốc, bứt phá. Chính vì vậy, đây phải là một cuộc cách mạng nhằm "sắp xếp lại giang sơn".

Cách làm lần này cũng rất khác biệt, như Tổng Bí thư Tô Lâm đã nói là "vừa chạy vừa xếp hàng". Trước kia, chúng ta thường làm theo quy trình tuần tự, có nghị quyết, tổng kết, xây dựng đề án rồi mới triển khai theo lộ trình. Nhưng nay, chúng ta vừa tổng kết, vừa thực hiện, thậm chí Nghị quyết 18 chưa tổng kết xong nhưng thực tế đã triển khai rất mạnh mẽ.

Chỉ trong thời gian ngắn, các bộ ngành và địa phương đã cơ bản hoàn thành việc sắp xếp. Sự thay đổi này không chỉ nằm ở quy mô sáp nhập bộ, tỉnh hay bỏ cấp trung gian mà là thay đổi hẳn về tư duy và phương pháp hành động: quyết liệt, khẩn trương và không chờ đợi, nhằm đáp ứng yêu cầu cấp bách của giai đoạn phát triển mới.

Những điểm nhấn quan trọng trong quá trình tinh gọn bộ máy, sáp nhập tỉnh, thành đó là giảm cấp trung gian và đẩy mạnh phân cấp, phân quyền. Ông có thể phân tích sâu hơn về sự chuyển dịch từ tư duy "quản lý" sang "quản trị" và "kiến tạo" trong bối cảnh này?

- Trước đây, chúng ta từng coi trọng cấp huyện, thậm chí có thời kỳ xây dựng khẩu hiệu "500 huyện trở thành 500 pháo đài". Tuy nhiên, thực tế cho thấy cấp trung gian này nhiều khi không chỉ gây cồng kềnh bộ máy mà còn trở thành lực cản.

Việc thực hiện chính quyền địa phương 2 cấp và bỏ cấp trung gian là bước đi táo bạo để đưa chính quyền về gần dân hơn, sát dân hơn. Gần dân ở đây không chỉ là khoảng cách địa lý mà là về thẩm quyền. Cấp xã, phường được giao quyền quyết định trực tiếp nhiều thủ tục hành chính, dịch vụ công từ y tế, giáo dục đến đất đai, giúp phục vụ dân nhanh nhất, thuận tiện nhất.

Sự thay đổi căn bản nằm ở tư duy phân quyền chứ không chỉ là phân cấp. Trước kia nặng về phân cấp, tức là quyền vẫn của cấp trên, giao cho cấp dưới làm nhưng cấp trên vẫn giám sát chặt, làm gì cũng phải xin ý kiến, dẫn đến cơ chế "xin - cho". Nay chuyển sang phân quyền là giao hẳn quyền cho địa phương; địa phương quyết, địa phương làm và chịu trách nhiệm. Cấp trên chỉ kiểm tra, giám sát và hậu kiểm. Điều này gắn liền với việc chuyển từ "nhà nước quản lý" sang "nhà nước kiến tạo" và "quản trị".

Quản trị khác quản lý ở chỗ không chỉ dùng mệnh lệnh hành chính một chiều mà phải có sự đồng thuận, huy động được sức mạnh của nhiều chủ thể trong xã hội, từ doanh nghiệp đến người dân. Nhà nước kiến tạo là xây dựng hành lang pháp lý, quy hoạch rõ ràng để người dân và doanh nghiệp cứ thế mà làm, được làm tất cả những gì pháp luật không cấm, chứ không phải cái gì không quản được thì cấm.

Thực tế triển khai việc sáp nhập cấp tỉnh, thành, xã, phường thời gian qua chắc chắn phát sinh nhiều khó khăn, từ cơ sở vật chất đến tâm tư cán bộ và người dân. Ông nhìn nhận những thách thức cụ thể này như thế nào?

- Khó khăn là điều không tránh khỏi và thực tế đang diễn ra rất nhiều vấn đề. Ví dụ như chuyện sáp nhập tỉnh, vấn đề trụ sở và khoảng cách địa lý là bài toán nan giải. Có những nơi cán bộ phải di chuyển hàng trăm cây số từ tỉnh cũ về tỉnh mới, như câu chuyện Tuyên Quang (cũ) và Hà Giang sau sáp nhập chẳng hạn. Nhiều địa phương đã bố trí xe tuyến cho cán bộ đến trụ sở làm việc mới, nhưng lâu dài vẫn phải tính đến nhà công vụ, hỗ trợ mua nhà hoặc chi phí đi lại.

Câu chuyện đặt tên mới cho các tỉnh cũng không tránh khỏi những tâm tư ban đầu. Có những địa phương có bề dày lịch sử, văn hóa... người dân cảm thấy "ngậm ngùi" vì mất đi tên gọi quen thuộc hay trụ sở hành chính. Tuy nhiên, câu nói "bầu trời nào cũng là bầu trời quê hương" của Tổng Bí thư đã trở thành điểm tựa tinh thần rất lớn để giải tỏa những băn khoăn ấy.

Khi sáp nhập Hà Tây vào Hà Nội trước đây, người ta từng lo lắng mất đi "văn hóa xứ Đoài", nhưng thực tế văn hóa ấy vẫn trường tồn và hòa quyện trong lòng Thủ đô, không mất đi đâu cả. Thậm chí, có những cuộc sáp nhập mang lại vị thế mới ngay lập tức, ví dụ như Hải Dương sau sáp nhập với Hải Phòng đã trở thành thành phố trực thuộc Trung ương...

Mẫu số chung của đại đoàn kết toàn dân, như cố Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng từng nhấn mạnh, chính là lợi ích của dân tộc. Người dân ủng hộ các chủ trương của Đảng và Nhà nước cốt lõi là vì họ thấy được lợi ích thiết thực, cuộc sống được ấm no, hạnh phúc hơn. Đó mới là cái đích cuối cùng, chứ không phải nằm ở cái tên gọi hành chính.

Cái khó lớn hơn là sự quá tải cục bộ tại các điểm dịch vụ công ở cấp xã, phường sau sáp nhập. Trước đây một phường phục vụ một vạn dân, nay dồn mấy phường lại, trụ sở vẫn thế thì dân phải chờ đợi, đi lại xa hơn.

Về phía cán bộ, sau sáp nhập, số lượng dôi dư lớn nhưng người đáp ứng đúng vị trí việc làm lại ít, có nơi phản ánh chỉ khoảng 30% đáp ứng được yêu cầu mới. Cán bộ ở lại thì áp lực công việc tăng gấp đôi, gấp ba nhưng chưa được tăng lương ngay nên rất "tâm tư". Tuy nhiên, tôi tin rằng đây là những khó khăn trong giai đoạn chuyển đổi, dần dần qua quá trình sắp xếp, tập huấn và ứng dụng chuyển đổi số, mọi thứ sẽ đi vào ổn định.

Chìa khóa giữ chân nhân tài trong bộ máy mới

Trong bối cảnh bộ máy mới đòi hỏi năng lực cán bộ cao hơn, vấn đề thu hút và giữ chân nhân tài đang là bài toán cấp thiết. Theo ông, đâu là yếu tố cốt lõi để người tài yên tâm cống hiến và làm thế nào để đánh giá cán bộ một cách thực chất?

- Chúng ta đã có nhiều chính sách thu hút nhân tài, nhưng thực tế việc giữ chân họ lại chưa tốt, tình trạng "chảy máu chất xám" ở khu vực công vẫn diễn ra.

Ngoài vấn đề thu nhập, điều quan trọng nhất để giữ người tài chính là môi trường làm việc. Người tài cần một môi trường mà ở đó họ được tin tưởng, được giao việc, được lắng nghe và ghi nhận công trạng. Rất nhiều trường hợp người đứng đầu không muốn sử dụng người giỏi hơn mình, thậm chí biến thành tích của cấp dưới thành của mình, hoặc môi trường hành chính quá gò bó, xét nét những chuyện nhỏ nhặt thay vì hiệu quả công việc, khiến người tài chán nản rời đi. Do đó, vai trò của người đứng đầu là quyết định. Thủ trưởng phải thực sự công tâm, dám sử dụng người tài và chấp nhận họ có thể có cá tính khác biệt.

Về đánh giá cán bộ, hiện nay chúng ta đã có các quy định mới, kể cả việc lượng hóa bằng KPI, nhưng mấu chốt vẫn là khâu thực hiện. Trước đây việc đánh giá thường mang tính hình thức, "dĩ hòa vi quý", ai cũng hoàn thành tốt nhiệm vụ dù thực tế công việc không chạy. Bây giờ, phải gắn chặt trách nhiệm người đứng đầu với kết quả của đơn vị. Nếu đơn vị không phát triển, không hoàn thành nhiệm vụ thì người đứng đầu phải chịu trách nhiệm.

Việc đánh giá phải dựa trên sản phẩm đầu ra cụ thể, chiếm 70% tỷ trọng, còn lại là đạo đức, thái độ. Cơ chế mới cũng cho phép sàng lọc mạnh hơn: không cần đợi 2 năm, mà 1 năm không hoàn thành nhiệm vụ có thể xem xét cho thôi việc. Chỉ khi đánh giá đúng, đãi ngộ xứng đáng và tạo môi trường công bằng, chúng ta mới có thể xây dựng được đội ngũ cán bộ "dám nghĩ, dám làm" cho kỷ nguyên mới.

Thưa ông, nếu Đổi mới năm 1986 là cuộc cách mạng giúp Việt Nam "thoát nghèo", thì Đại hội XIV tới đây được kỳ vọng sẽ mở ra "kỷ nguyên vươn mình của dân tộc". Đứng trước ngưỡng cửa lịch sử này, ông kỳ vọng đâu sẽ là những đột phá chiến lược mang tính quyết định trong nhiệm kỳ tới để hiện thực hóa khát vọng hùng cường vào năm 2045?

Kỳ vọng vào Đại hội XIV là rất lớn. Tôi tin rằng Đại hội lần này sẽ có tính kế thừa vững chắc từ Đại hội XIII nhưng sẽ tạo ra những bước khởi sắc và đột phá mạnh mẽ hơn để hướng tới hai cột mốc 100 năm. Thách thức lớn nhất trước mắt chính là "bẫy thu nhập trung bình". Kinh nghiệm thế giới cho thấy rất ít quốc gia vượt qua được bẫy này, ở khu vực Đông Á mới chỉ có Nhật Bản, Hàn Quốc, Singapore làm được. Việc Việt Nam đặt mục tiêu trở thành nước phát triển, thu nhập cao là một quyết tâm rất táo bạo.

Để hiện thực hóa điều này, chúng ta không thể tiếp tục dựa vào tài nguyên thiên nhiên hay lao động giá rẻ, vì những lợi thế đó đã cạn kiệt hoặc không còn phù hợp trong bối cảnh hội nhập quốc tế. Do đó, đột phá chiến lược mang tính quyết định trong nhiệm kỳ tới, theo tôi, buộc phải là khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Chỉ có dựa vào công nghệ, chúng ta mới có thể duy trì tốc độ tăng trưởng liên tục từ 8% trở lên trong nhiều năm để bù đắp khoảng cách phát triển.

Bên cạnh đó, tôi kỳ vọng rất lớn vào công tác nhân sự và tư duy hành động. Dự thảo văn kiện lần này đã có sự đổi mới khi gộp các báo cáo kinh tế, xây dựng Đảng vào chung một Báo cáo Chính trị để tập trung trí tuệ.

Về nhân sự, chúng ta cần những nhà lãnh đạo không chỉ có tư duy chiến lược mà còn phải là những người hành động quyết liệt, dám tuyên bố và thực hiện những cam kết mạnh mẽ với nhân dân như những chính sách về miễn học phí, y tế hay các công trình hạ tầng thần tốc mà chúng ta đã thấy thời gian qua. Tôi tin rằng, chỉ có hành động thực chất và hiệu quả mới biến khát vọng hùng cường thành hiện thực.

Xin trân trọng cảm ơn ông!

×