Trước thời nhà Hạ, liệu từng có triều đại nào khác ở Trung Hoa không?

Trước thời nhà Hạ, liệu từng có triều đại nào khác ở Trung Hoa không?

Câu trả lời tưởng đơn giản nhưng lại kéo chúng ta vào một vùng lịch sử đầy bí ẩn, nơi những ghi chép cổ, truyền thuyết và bằng chứng khảo cổ đan xen với nhau.

Muốn hiểu chuyện này, trước hết phải bắt đầu từ câu chuyện về Đại Vũ trị thủy.

Theo truyền thuyết, vào thời cổ đại, lưu vực sông Hoàng Hà từng phải hứng chịu những trận lũ khủng khiếp. Nước dâng cuốn trôi làng mạc, phá hủy ruộng đồng và cướp đi sinh mạng của vô số người. Cổn, cha của Vũ, được giao nhiệm vụ trị thủy nhưng thất bại. Cuối cùng, ông bị vị quân chủ đương thời xử tử.

Công việc còn dang dở được giao cho Vũ.

Khác với cha mình, Vũ không chỉ tìm cách dùng đê để ngăn nước. Ông đi khắp các bộ lạc và làng mạc, thuyết phục họ hợp tác, đồng thời cho đào kênh, dẫn dòng và kiểm soát dòng chảy của nước. Ông dành tới 13 năm cho công việc này.

Có một câu chuyện nổi tiếng càng khiến hình tượng Đại Vũ trở nên huyền thoại.

Chỉ vài ngày trước khi nhận nhiệm vụ trị thủy, Vũ vừa kết hôn. Trong suốt 13 năm sau đó, ông ba lần đi ngang qua nhà mình nhưng chưa một lần bước vào.

Lần đầu, vợ ông đang chuyển dạ. Lần thứ hai, con trai ông đã biết nói và gọi cha trở về. Đến lần thứ ba, con trai ông đã hơn mười tuổi.

Thế nhưng Vũ vẫn tiếp tục lên đường.

Sau 13 năm, ông thành công. Những dòng nước từng là tai họa được dẫn vào hệ thống kênh mương, trở thành nguồn nước tưới và phù sa cho ruộng đồng, giúp mùa màng phát triển.

Vị quân chủ đương thời vô cùng hài lòng và quyết định chọn Vũ làm người kế vị. Khi vị quân chủ qua đời, Vũ lên ngôi. Theo truyền thuyết, nhà Hạ từ đó chính thức mở đầu.

Vũ được cho là đã đặt kinh đô tại Dương Thành, khu vực ngày nay được xác định gần thành phố Đăng Phong, tỉnh Hà Nam. Đây cũng chính là vùng đất nổi tiếng với chùa Thiếu Lâm.

Nhà Hạ được truyền rằng tồn tại gần 500 năm trước khi sụp đổ dưới thời vị vua cuối cùng là Kiệt.

Kiệt được mô tả là một bạo quân chìm đắm trong hưởng lạc. Những câu chuyện lưu truyền về ông thậm chí còn nhắc đến một “rừng thịt” và một hồ rượu khổng lồ, nơi những cuộc vui xa hoa diễn ra triền miên.

Có truyền thuyết kể rằng Kiệt từng ra lệnh cho 3.000 người uống cạn hồ rượu, nhưng những người này cuối cùng lại chết đuối trong đó. Thiên tai cộng với sự oán hận ngày càng lớn của dân chúng cuối cùng khiến nhà Hạ sụp đổ, mở đường cho nhà Thương.

Nhưng nếu nhà Hạ là triều đại đầu tiên, vậy những vị quân chủ trước Đại Vũ là ai?

Đây mới là phần hấp dẫn nhất.

Theo truyền thuyết, trước nhà Hạ đã tồn tại một thời kỳ được gọi là Tam Hoàng Ngũ Đế.

Trong câu chuyện về Vũ trị thủy, cha ông là Cổn được giao nhiệm vụ dưới thời Đế Nghiêu, còn bản thân Vũ tiếp tục công việc dưới thời Đế Thuấn.

Nghiêu và Thuấn chính là hai vị cuối cùng trong hệ thống Tam Hoàng Ngũ Đế.

Đây là những nhân vật mang đậm màu sắc thần thoại, được mô tả như những vị quân chủ có phẩm chất gần với thần linh hoặc bán thần. Người nổi tiếng nhất trong số đó là Hoàng Đế Hiên Viên.

Theo truyền thuyết, Hoàng Đế là người đặt nền móng cho văn minh Trung Hoa, gắn với hàng loạt phát minh về quần áo, nhà cửa, toán học, thiên văn, lịch pháp và nhiều lĩnh vực khác. Ông cũng được xem là tổ tiên của người Hán.

Vậy tại sao Tam Hoàng Ngũ Đế không được gọi là một triều đại?

Bởi theo cách phân chia truyền thống, nhà Hạ là triều đại đầu tiên gồm những vị quân chủ hoàn toàn là người phàm. Tam Hoàng Ngũ Đế được xem là thời kỳ tiền Hạ, chứ chưa phải một triều đại theo nghĩa chặt chẽ.

Nhưng đây chính là lúc một vấn đề lớn xuất hiện:

Những câu chuyện ấy có thật hay chỉ là thần thoại?

Muốn trả lời, chúng ta phải tạm gác truyền thuyết sang một bên và nhìn vào khảo cổ học.

Địa điểm lịch sử sớm nhất của Trung Quốc được xác nhận chắc chắn bằng bằng chứng khảo cổ là Ân Khư, kinh đô thứ năm và cũng là kinh đô cuối cùng của nhà Thương, nằm tại thành phố An Dương, tỉnh Hà Nam.

Tại đây, các nhà khảo cổ tìm thấy hàng loạt giáp cốt — những mảnh xương và mai rùa có khắc chữ. Đây là những văn bản chữ viết Trung Hoa cổ xưa nhất mà con người hiện nay có thể đọc được.

Điều này tạo ra một tiền lệ rất đáng chú ý.

Bởi trước khi Ân Khư được phát hiện, ngay cả nhà Thương cũng từng bị xem là một phần của truyền thuyết. Nhưng khi những tàn tích khổng lồ của Ân Khư được tìm thấy vào khoảng năm 1910, quan điểm lịch sử bắt đầu thay đổi.

Nếu một triều đại từng bị xem là huyền thoại lại có thể được chứng minh bằng khảo cổ, vậy biết đâu những câu chuyện về nhà Hạ cũng có một phần sự thật?

Và rồi, Nhị Lý Đầu xuất hiện.

Nằm tại tỉnh Hà Nam, Nhị Lý Đầu là một di chỉ thuộc thời kỳ đồ đồng sơ kỳ, đồng thời cũng là tên gọi của cả một nền văn hóa khảo cổ.

Tại đây, các nhà nghiên cứu tìm thấy công cụ bằng đồng, vũ khí, nhạc cụ, đồ gốm và nhiều hiện vật khác. Đáng chú ý, trên một số đồ gốm còn xuất hiện những ký hiệu có vẻ giống chữ viết hoặc dạng chữ viết sơ khai.

Không chỉ vậy, vị trí và niên đại của Nhị Lý Đầu còn khiến một số nhà nghiên cứu liên hệ nó với Trinh Tầm, kinh đô cuối cùng được các sử liệu cổ gắn với nhà Hạ.

Cách đó khoảng 6 km lại có một di chỉ khác, dường như bắt đầu phát triển vào khoảng thời gian Nhị Lý Đầu bị bỏ hoang. Di chỉ này ngày nay được liên hệ với Bạc, kinh đô đầu tiên của nhà Thương.

Nếu những nhận định trên là đúng, chúng ta có thể hình dung một chuỗi lịch sử rất đáng chú ý:

Tam Hoàng Ngũ Đế → nhà Hạ → nhà Thương.

Nhưng càng đi ngược về quá khứ, những dấu vết lịch sử càng trở nên mờ nhạt.

Và đó là lúc văn hóa Ngưỡng Thiều xuất hiện.

Đây là một nền văn hóa thời đồ đá mới phát triển dọc lưu vực sông Hoàng Hà và các khu vực phía tây. Một trong những di chỉ nổi tiếng nhất là Bán Pha, nằm gần thành phố Tây An ngày nay, tỉnh Thiểm Tây.

Những gì được tìm thấy tại Bán Pha cho thấy đây không phải một cộng đồng nguyên thủy đơn giản.

Các nhà khảo cổ phát hiện rất nhiều công cụ bằng đá, xương và một lượng đồ gốm khổng lồ. Khu dân cư được tổ chức tương đối rõ ràng, có hào bao quanh. Bên ngoài còn có những khu vực sản xuất riêng biệt. Nông nghiệp và nhiều hoạt động chuyên môn hóa khác cũng đã xuất hiện.

Nhưng thứ khiến các nhà nghiên cứu đặc biệt chú ý lại là những ký hiệu bí ẩn trên đồ gốm.

Chúng có thể chỉ là những biểu tượng đơn giản. Nhưng cũng có khả năng đây là một dạng chữ viết sơ khai.

Nếu một ngày nào đó những ký hiệu này được chứng minh là chữ viết và có thể giải mã, lịch sử văn minh Trung Hoa có thể phải viết lại.

Bởi khi ấy, Bán Pha và văn hóa Ngưỡng Thiều có thể trở thành một trong những nền văn minh sớm nhất từng phát triển hệ thống chữ viết, thậm chí có khả năng vượt qua những mốc thời gian quen thuộc của nền văn minh Sumer.

Và cuối cùng, chúng ta quay trở lại câu hỏi ban đầu:

Có một triều đại nào tồn tại trước nhà Hạ không?

Nếu dựa vào truyền thuyết, câu trả lời là Tam Hoàng Ngũ Đế.

Nếu dựa vào lịch sử được xác nhận bằng văn bản và khảo cổ học, câu trả lời lại không đơn giản như vậy.

Có thể trước nhà Hạ đã tồn tại những cộng đồng, liên minh bộ lạc và trung tâm quyền lực rất phức tạp nhưng chưa được gọi là “triều đại”. Có thể những câu chuyện về Nghiêu, Thuấn và Đại Vũ là ký ức lịch sử được truyền qua hàng nghìn năm rồi dần khoác lên mình lớp áo thần thoại.

Cũng có thể, dưới lớp màn của những truyền thuyết ấy, vẫn còn một thế giới cổ đại mà chúng ta chưa thực sự hiểu hết.

Nhà Hạ có thể là triều đại đầu tiên trong lịch sử Trung Quốc theo cách hậu thế gọi tên. Nhưng điều đó không có nghĩa nó là điểm khởi đầu của văn minh Trung Hoa.

Phía trước nhà Hạ vẫn còn cả một khoảng tối.

Và cũng giống như Ân Khư từng khiến lịch sử phải nhìn lại nhà Thương, một phát hiện khảo cổ mới trong tương lai hoàn toàn có thể khiến hậu thế phải đặt lại câu hỏi:

Trước Đại Vũ, rốt cuộc ai đã thực sự cai trị vùng đất Trung Hoa?

×