Trương Nghi dùng cái lưỡi làm điên đảo thời Chiến Quốc, vì sao cuối đời lại thảm hại?

Trương Nghi lợi hại như vậy, vì sao cuối cùng lại có kết cục thảm hại?

Trong lịch sử thời Chiến Quốc, nếu Tô Tần thường được nhắc đến như biểu tượng của “Hợp tung”, thì Trương Nghi lại là nhân vật tiêu biểu nhất của “Liên hoành”. Không trực tiếp thống lĩnh hàng chục vạn quân trên chiến trường, cũng chẳng nổi danh nhờ những trận đánh kinh thiên động địa, Trương Nghi dựa vào thứ vũ khí đặc biệt hơn: cái lưỡi.

Chỉ bằng lời nói, ông có thể khiến một vị vua thay đổi quốc sách, làm hai nước đang liên minh trở mặt với nhau, thậm chí khiến đối phương tự bước vào chiếc bẫy đã giăng sẵn. Có thời điểm, mỗi bước chân của Trương Nghi giữa các nước chư hầu đều có thể làm thay đổi cục diện thiên hạ.

Thế nhưng chính một con người từng được Tần Huệ Văn Vương hết mực trọng dụng, làm tới chức Thừa tướng, được phong Võ Tín Quân, cuối cùng lại phải rời khỏi nước Tần. Trở về quê hương nước Ngụy chưa lâu, ông qua đời.

Bi kịch của Trương Nghi không phải là cái chết trên pháp trường hay kết cục mất đầu bởi kẻ thù. Bi kịch lớn nhất của ông nằm ở chỗ: cả sự nghiệp được xây dựng trên lòng tin của quân vương, nên khi người quân vương ấy qua đời, quyền lực từng khiến chư hầu khiếp sợ cũng gần như tan biến.

Trương Nghi là người nước Ngụy. Tư liệu lưu truyền về cuộc đời ông kể rằng thời trẻ, ông từng theo học thuật du thuyết và sau đó phiêu bạt qua nhiều nước để tìm cơ hội lập công danh. Trong thời Chiến Quốc, đó không phải chuyện hiếm. Nhân tài không nhất thiết phải trung thành suốt đời với nơi mình sinh ra. Một mưu sĩ có thể hôm nay ở Ngụy, ngày mai sang Triệu, sau đó lại vào Tần, miễn sao tìm được vị quân vương chịu nghe kế sách của mình.

Có một câu chuyện nổi tiếng cho thấy Trương Nghi từ rất sớm đã hiểu rằng tài sản lớn nhất của mình chính là khả năng thuyết phục người khác.

Khi làm môn khách dưới trướng Chiêu Dương ở nước Sở, Trương Nghi từng bị nghi ăn cắp một viên ngọc quý. Vì nghèo nhất trong số những môn khách có mặt, ông trở thành đối tượng bị nghi ngờ, bị đánh hàng trăm roi nhưng nhất quyết không nhận tội.

Trở về nhà trong tình trạng ê chề, vợ ông trách rằng nếu không theo nghề du thuyết thì đã chẳng phải chịu nỗi nhục ấy. Trương Nghi không than thân trách phận mà chỉ hỏi: “Nhìn xem lưỡi ta còn không?”. Khi được trả lời rằng vẫn còn, ông nói: “Được rồi”.

Đó gần như là lời tuyên bố về cuộc đời Trương Nghi: chỉ cần còn cái lưỡi, ông vẫn có thể làm lại tất cả.

Và quả thật, cái lưỡi ấy sau này đã đưa ông lên đỉnh cao quyền lực.

Sau khi tới nước Tần, Trương Nghi dùng học thuyết Liên hoành để thuyết phục Tần Huệ Văn Quân. Tư tưởng cốt lõi là phá thế liên kết của các nước phía Đông, khiến họ không thể cùng nhau hình thành một mặt trận thống nhất chống Tần. Bên cạnh đó, Trương Nghi còn chủ trương tạo dựng cho Tần một hậu phương đủ mạnh để từng bước tiến về phía Đông.

Những đề xuất ấy hợp ý vua Tần. Trương Nghi nhanh chóng được trọng dụng, trước làm Khách khanh rồi trở thành Thừa tướng vào năm 328 TCN. Ông cũng được xem là một trong những nhân vật quan trọng thúc đẩy chính sách đối ngoại của Tần trong giai đoạn nước này từ một cường quốc phía Tây vươn lên thành thế lực có khả năng chi phối toàn bộ cục diện Chiến Quốc.

Tài năng đáng sợ nhất của Trương Nghi nằm ở việc ông hiểu rất rõ lòng tham và nỗi sợ của các quân vương.

Đối với nước Ngụy, ông sử dụng một chiến thuật vừa đánh vừa dụ. Quân Tần chiếm đất, sau đó đôi khi lại trả một phần lãnh thổ để tạo cảm giác thiện chí. Ngụy Huệ Vương từng vì thế mà cảm động, thậm chí dâng thêm đất cho Tần. Kết quả là nước Tần từng bước chiếm được những khu vực có ý nghĩa quân sự quan trọng bên bờ Hoàng Hà, trong khi đối phương nhiều lúc vẫn tưởng mình đang được hưởng lợi.

Nhưng màn đấu trí khiến tên tuổi Trương Nghi được nhắc tới nhiều nhất chính là kế ly gián Tề – Sở.

Khoảng năm 313 TCN, Tề và Sở liên minh với nhau, tạo thành trở ngại lớn đối với quá trình bành trướng của Tần. Trương Nghi hiểu rằng nếu dùng quân sự đánh cùng lúc cả hai nước, Tần sẽ gặp khó. Vì vậy, việc cần làm không phải đánh ngay mà là khiến hai đồng minh tự chia rẽ.

Ông tìm đến Sở Hoài Vương.

Trương Nghi hứa rằng nếu Sở cắt đứt quan hệ với Tề, nước Tần sẽ trả cho Sở 600 dặm đất ở Thương Ư. Đó là một món lợi quá lớn. Bất chấp lời can gián của những người nhìn ra nguy cơ, Sở Hoài Vương vẫn quyết định tuyệt giao với Tề.

Sau đó, vua Sở cử người theo Trương Nghi sang Tần nhận đất.

Nhưng vừa trở về, Trương Nghi bỗng “ngã xe”, cáo bệnh, khiến sứ giả Sở phải chờ nhiều tháng. Sở Hoài Vương còn tưởng rằng mình chưa chứng minh đủ thành ý với Tần, nên tiếp tục sai người sang Tề công khai nhục mạ vua Tề.

Tề tức giận, đoạn tuyệt với Sở rồi quay sang liên minh với Tần.

Đến lúc ấy, chiếc bẫy đã khép lại.

Trương Nghi mới xuất hiện và tuyên bố rằng mình chưa từng hứa 600 dặm đất của nước Tần, mà chỉ nói sẽ tặng sáu dặm đất riêng của mình.

Từ “600 dặm” biến thành “6 dặm”, Sở Hoài Vương mới biết mình mắc lừa.

Trong cơn giận dữ, Sở đem quân đánh Tần. Nhưng liên minh với Tề đã bị phá, còn Tần thì chuẩn bị từ trước. Quân Sở đại bại, tổn thất rất lớn, Hán Trung rơi vào tay Tần. Một lời nói của Trương Nghi đã đạt được hiệu quả mà hàng vạn quân lính đôi khi chưa chắc làm được.

Đáng kinh ngạc hơn, Sở Hoài Vương dù đã mắc lừa vẫn tiếp tục bị Trương Nghi qua mặt.

Năm 311 TCN, khi Tần muốn hòa hoãn với Sở, Sở Hoài Vương không cần lấy lại đất mà chỉ muốn có Trương Nghi để trả thù. Biết rõ mình đang bước vào hang hùm, Trương Nghi vẫn chủ động tìm cách sang Sở.

Ông hiểu triều đình Sở, hiểu những người được vua sủng ái và biết quyền lực không phải lúc nào cũng nằm trong tay người ngồi trên ngai vàng. Bằng cách tác động tới những người xung quanh Sở Hoài Vương, cuối cùng Trương Nghi lại thoát chết và trở về Tần.

Sau lần ấy, ông được Tần Huệ Văn Vương ban thưởng, phong tước Võ Tín Quân. Đó có thể xem là một trong những đỉnh cao cuối cùng trong cuộc đời chính trị của Trương Nghi.

Nhưng cũng chính lúc ấy, nền móng của bi kịch đã xuất hiện.

Quyền thế của Trương Nghi lớn đến đâu cuối cùng vẫn dựa vào một điều: Tần Huệ Văn Vương tin ông.

Một mưu sĩ thời Chiến Quốc khác với một quý tộc có đất phong lâu đời hay một tướng lĩnh nắm quân đội riêng. Vũ khí của Trương Nghi là mưu kế, mà mưu kế chỉ có giá trị khi quân vương chịu nghe. Người bảo trợ còn sống, ông có thể là Thừa tướng khuynh đảo chư hầu. Người bảo trợ mất đi, mọi thứ có thể thay đổi chỉ sau một đêm.

Năm 311 TCN, Tần Huệ Văn Vương qua đời.

Thái tử Doanh Đãng nối ngôi, tức Tần Vũ Vương.

Vị vua mới lại không có thiện cảm với Trương Nghi. Những triều thần vốn bất mãn với ông cũng nhân cơ hội liên tiếp gièm pha. Người từng khiến các quốc vương Tề, Sở, Ngụy phải dè chừng giờ đây bắt đầu nhận ra rằng tài hùng biện không thể cứu mình nếu người ngồi trên ngai vàng không còn muốn nghe.

Trương Nghi mất đi chỗ dựa quan trọng nhất.

Ông buộc phải rời nước Tần.

Điều trớ trêu là điểm dừng chân cuối cùng lại chính là nước Ngụy, quê hương của ông, cũng là quốc gia mà trong nhiều năm làm chính khách cho Tần, Trương Nghi từng dùng đủ phương cách để ép buộc, chia rẽ và chiếm đoạt lãnh thổ.

Khoảng năm 310 TCN, ông trở thành Thừa tướng nước Ngụy. Nhưng thời gian làm quan ở quê nhà không kéo dài. Theo tư liệu được cung cấp, khoảng một năm sau Trương Nghi qua đời khi đã ngoài sáu mươi tuổi.

Nếu chỉ nhìn vào cái chết, Trương Nghi dường như không có một kết cục quá bi thảm. Ông không bị xử tử, không chết trong ngục, cũng không bị kẻ thù phanh thây như nhiều nhân vật khác trong thời Chiến Quốc.

Nhưng bi kịch của ông nằm ở một tầng sâu hơn.

Suốt cả cuộc đời, Trương Nghi tin vào sức mạnh của lời nói. Khi bị đánh gần chết vì nghi trộm ngọc, ông chỉ cần biết cái lưỡi vẫn còn. Quả nhiên, nhờ nó ông từ một môn khách nghèo trở thành Thừa tướng nước Tần, khiến liên minh chư hầu tan rã, làm Sở Hoài Vương hết lần này đến lần khác mắc mưu.

Nhưng cuối đời, Trương Nghi mới phải đối diện với giới hạn lớn nhất của một thuyết khách: cái lưỡi có thể thay đổi suy nghĩ của người khác, nhưng không thể bắt một vị vua nhất định phải tin mình.

Tần Huệ Văn Vương chết, thời đại của Trương Nghi ở nước Tần cũng kết thúc.

Một người từng dùng những biến động trong cung đình các nước để thao túng thiên hạ, cuối cùng lại bị chính sự thay đổi trên ngai vàng nước Tần quyết định số phận.

Có lẽ đó mới là điều cay đắng nhất đối với Trương Nghi.

Ông từng khiến các nước mạnh yếu đi chỉ bằng vài câu nói, nhưng đến cuối cùng, lại không thể dùng lời nói để giữ lại quyền lực của chính mình.

×