Từ chuyện người quản lý dự án Nuôi Em xin lỗi và việc quản lý phí của các tổ chức từ thiện

Hai diễn biến tưởng như trái ngược này thực chất lại phản ánh một thực tế đáng suy ngẫm: trong hoạt động từ thiện, việc không vi phạm pháp luật không đồng nghĩa với việc không còn những câu hỏi cần được trả lời về tính minh bạch, hiệu quả và trách nhiệm giải trình.

Những tranh luận xung quanh Nuôi Em, cũng như hàng loạt lùm xùm từ thiện trong vài năm gần đây, cho thấy xã hội đang kỳ vọng ngày càng cao vào các tổ chức thiện nguyện. Công chúng không chỉ muốn biết tiền được sử dụng đúng mục đích hay không, mà còn muốn hiểu tổ chức được vận hành như thế nào, ai chịu trách nhiệm giám sát, và nguồn lực được quản lý ra sao.

Một năm 2025 đầy những việc lùm xùm liên quan hoạt động từ thiện đã khiến những câu chuyện về sao kê, niềm tin và trách nhiệm giải trình liên tục được đặt ra bàn luận. Dư luận xã hội dường như đã thống nhất ở một điểm: minh bạch không còn là lựa chọn, mà là yêu cầu bắt buộc.

Càng đòi hỏi minh bạch, hoạt động từ thiện càng phải được vận hành bài bản hơn, bởi minh bạch không tự sinh ra, mà phải được tạo ra bằng hệ thống và con người. Và điều đó đồng nghĩa với việc chi phí vận hành không thể bằng không.

Tuy vậy, đi cùng với đòi hỏi chính đáng ấy vẫn tồn tại một cách nhìn cảm tính khá phổ biến trong công chúng: chi phí quản lý dự án từ thiện càng thấp càng tốt.

Nhưng, khi minh bạch trở thành kỳ vọng chung, câu hỏi không còn nằm ở việc chi phí quản lý cao hay thấp, mà là chúng ta đang kỳ vọng điều gì từ một nền từ thiện chuyên nghiệp trong bối cảnh niềm tin xã hội đã trải qua nhiều thử thách.

Từ góc độ pháp lý, có thể ghi nhận rằng khung khổ quản lý đã có những điều chỉnh đáng kể. Nghị định 134/2024 ban hành cuối năm 2024, đã nâng mức chi cho công tác quản lý quỹ xã hội, quỹ từ thiện lên tối đa 10% tổng chi thay vì 5% tổng thu như trước đây. Nghị định 03/2026 ban hành đầu năm 2026 nhằm thay thế các quy định tại Nghị định 93/2019 và Nghị định 136/2024 tiếp tục giữ mức trần này.

Đây là một bước tiến quan trọng, thể hiện sự tiếp thu từ thực tiễn vận hành của các tổ chức. Nó cho thấy nhà làm chính sách đã nhìn nhận rằng không thể yêu cầu minh bạch, chuyên nghiệp nếu không cho phép các quỹ có nguồn lực tối thiểu để vận hành.

Chi phí quản lý không chỉ gói gọn trong tiền lương, văn phòng, trang thiết bị và giấy tờ. Trên thực tế, để một quỹ hoạt động minh bạch và hiệu quả, chi phí vận hành bao gồm nhiều hơn thế: vận động gây quỹ, kiểm toán, quản lý dữ liệu, truyền thông công khai thông tin, thậm chí là đào tạo nâng cao năng lực cho cán bộ.

Nếu yêu cầu mọi khoản tiền phải “đến tay người thụ hưởng càng nhiều càng tốt” mà không chấp nhận chi phí để đảm bảo tiền đó được quản lý đúng cách, thì chính yêu cầu minh bạch sẽ trở thành một đòi hỏi mâu thuẫn.

Trên thế giới từng có một giai đoạn mà các tổ chức phi lợi nhuận bị ám ảnh bởi việc giữ chi phí quản lý thật thấp, vì lo ngại phản ứng tiêu cực từ nhà tài trợ. Một số nghiên cứu chỉ ra rằng áp lực đó khiến không ít tổ chức “làm đẹp số liệu”, phân bổ chi phí không phản ánh đúng thực tế, hoặc tệ hơn là không đầu tư đủ cho năng lực vận hành.

Không phải mọi chi phí quản lý đều là bất hợp lý. Ngược lại, những khoản chi hợp lý cho nhân sự, công nghệ hay hệ thống quản trị có thể giúp tổ chức hoạt động hiệu quả hơn, giảm lãng phí và tạo ra tác động xã hội lớn hơn về lâu dài.

Thực tế, chính các tổ chức giám sát từ thiện uy tín trên thế giới cũng đã nhiều lần cảnh báo về “Huyền thoại chi phí vận hành” (The Overhead Myth) – quan niệm cho rằng tỷ lệ chi phí quản lý thấp là thước đo duy nhất của hiệu quả.

Nhìn vào các tổ chức quốc tế quen thuộc tại Việt Nam như World Vision, Save the Children, Child Fund, CARE hay Asia Foundation, có thể thấy tỷ lệ chi phí vận hành của họ dao động từ khoảng 9% đến 27%, và vẫn được xếp hạng cao về hiệu quả, từ mức B- đến A+ theo xếp hạng của Charity Watch. Điều này cho thấy, trong thông lệ quốc tế, chi phí quản lý không bị coi là “điểm trừ” nếu nó góp phần nâng cao chất lượng chương trình và sự bền vững của tổ chức.

So với cách đánh giá đó, mức trần 10% chi phí quản lý áp dụng cho các quỹ xã hội, quỹ từ thiện ở Việt Nam không phải là cao. Ngược lại, đây là một ngưỡng khá thận trọng.

Điều đáng lưu ý là tác động của trần chi phí không giống nhau với mọi tổ chức. Với các quỹ lớn, 10% của một nguồn thu dồi dào vẫn đủ để duy trì bộ máy vận hành chuyên nghiệp. Nhưng với các quỹ nhỏ, nhất là những quỹ có tổng nguồn thu hạn chế, 10%, hay trước đây là 5%, tương ứng với một con số tuyệt đối rất thấp. Khi đó, việc duy trì nhân sự ổn định, đầu tư hệ thống quản lý hay đáp ứng các yêu cầu báo cáo trở thành bài toán khó: không đủ người làm, không đủ hệ thống, nhưng vẫn phải đáp ứng yêu cầu minh bạch như các tổ chức lớn.

Không ít tổ chức buộc phải tách riêng phần chi phí vận hành để tìm nguồn tài trợ khác, nhưng đây là việc không dễ và không phải tổ chức nào cũng làm được.

Ở một khía cạnh khác, xã hội ngày nay cũng đòi hỏi nhiều hơn ở các tổ chức từ thiện. Không chỉ là trao tiền hay hiện vật, mà còn là theo dõi tác động và đo lường hiệu quả sử dụng nguồn lực. Những yêu cầu này hoàn toàn chính đáng, nhưng để đáp ứng được, các tổ chức cần năng lực và hệ thống tương xứng.

Nếu vẫn giữ cách nhìn rằng chi phí quản lý chỉ là “chi phí phụ”, dễ bị cắt giảm, thì rất khó để các tổ chức đáp ứng những kỳ vọng ngày càng cao đó. Khi ấy, nghịch lý sẽ xảy ra: xã hội muốn hạn chế từ thiện tự phát, nhưng lại vô tình khiến con đường từ thiện chuyên nghiệp trở nên gập ghềnh.

Câu chuyện chi phí quản lý, vì thế, không nên được nhìn như một cuộc tranh luận về phần trăm cao hay thấp. Điều quan trọng hơn là cách chúng ta đánh giá hiệu quả của hoạt động từ thiện.

Thay vì chỉ chăm chăm vào con số chi phí quản lý, vận hành, có lẽ cần nhìn rộng hơn: tiền có được sử dụng đúng mục đích không, tổ chức có minh bạch không, và tác động xã hội mang lại là gì.

Khi đó, chi phí quản lý sẽ không còn là điều phải né tránh hay che giấu, mà được nhìn nhận như một khoản đầu tư cần thiết cho sự minh bạch và bền vững.

×