Từ phế phẩm bị đốt bỏ, rơm rạ thành "mỏ vàng", tạo thêm hàng chục triệu đồng cho mô hình lúa phát thải thấp

Từ giảm lượng giống, cơ giới hóa đồng bộ đến tận dụng rơm rạ để phát triển kinh tế tuần hoàn, một chuỗi giá trị mới đang dần hình thành, mở ra hướng đi bền vững cho ngành lúa gạo.

Giảm giống, giảm phân bón, giảm thuốc bảo vệ thực vật là nền tảng của mô hình lúa phát thải thấp

Theo ông Phan Văn Tâm - Phó Tổng Giám đốc Công ty CP Phân bón Bình Điền, mô hình canh tác lúa thông minh do doanh nghiệp phối hợp với hệ thống khuyến nông triển khai đã cho thấy hiệu quả rõ rệt.

Trong vụ Đông Xuân 2023-2024, các mô hình thuộc Đề án 1 triệu ha lúa tại An Giang, Cần Thơ, Đồng Tháp, Kiên Giang và Long An ghi nhận năng suất tăng 0,51 tấn/ha, chi phí giảm 1,3 triệu đồng/ha, lợi nhuận tăng 6,4 triệu đồng/ha và phát thải giảm gần 25%.

Đáng chú ý, lượng giống giảm 82 kg/ha, lượng phân đạm giảm 35 kg/ha và số lần phun thuốc giảm 1,4 lần.

Theo ông Tâm, trọng tâm của mô hình là sự tham gia của nhiều doanh nghiệp trong từng công đoạn sản xuất. Sài Gòn Kim Hồng cung cấp máy sạ cụm và máy gặt băm rơm. Bayer triển khai gói kỹ thuật quản lý dịch hại. VinaRice cung cấp giống xác nhận. Bình Điền xây dựng quy trình bón phân chuyên dùng. AAN đảm nhận khâu thu mua, sấy và chế biến. Cool Me Rice hỗ trợ đo phát thải và thu mua tín chỉ carbon.

Tại Đồng Tháp, nhiều HTX đang trở thành hạt nhân trong việc tổ chức sản xuất quy mô lớn.

HTX DV-NN Thắng Lợi triển khai mô hình trên diện tích 50ha với 24 hộ tham gia trong 3 vụ liên tiếp. Các khâu từ làm đất, sạ cụm, phun thuốc bằng máy bay không người lái đến thu hoạch và thu gom rơm đều được cơ giới hóa đồng bộ.

HTX DV-NN Thống Nhất cũng triển khai mô hình 50ha với 17 thành viên tham gia. Toàn bộ diện tích đều áp dụng sạ cụm kết hợp vùi phân, giảm lượng giống từ 150 kg/ha xuống còn khoảng 70 kg/ha. Cùng với đó là phương pháp tưới ngập - khô xen kẽ, quản lý dịch hại tổng hợp và thu hoạch bằng máy gặt đập liên hợp.

Theo Trung tâm Khuyến nông tỉnh Đồng Tháp, các mô hình cho thấy khi HTX đứng ra điều phối lịch thời vụ, tổ chức dịch vụ cơ giới hóa và liên kết với doanh nghiệp, hiệu quả sản xuất được nâng lên rõ rệt.

Biến rơm rạ thành tài nguyên, hoàn thiện chuỗi tuần hoàn cho mô hình lúa phát thải thấp

Một trong những điểm khác biệt của Đề án 1 triệu ha lúa là không xem rơm rạ là phế phẩm mà coi đây là nguồn tài nguyên có thể tạo ra giá trị mới.

Theo kỹ sư Phan Tấn Bện - Công ty Phan Tấn (Đồng Tháp), mỗi năm, đồng ruộng phát sinh một lượng rơm rạ rất lớn. Nếu đốt bỏ, nông dân không chỉ lãng phí nguồn hữu cơ mà còn làm gia tăng phát thải khí nhà kính.

Để giải quyết vấn đề này, doanh nghiệp đã phát triển các thiết bị xử lý rơm ngay trên đồng ruộng. Hệ thống máy kéo bánh xích tích hợp thiết bị phun chế phẩm sinh học và dàn xới vùi có thể thực hiện đồng thời 3 công đoạn gồm làm đất, xử lý sinh học và chôn vùi rơm rạ.

Trong trường hợp cần thu gom, máy cuốn rơm sẽ đưa phụ phẩm ra khỏi đồng để phục vụ sản xuất nấm, thức ăn chăn nuôi hoặc phân hữu cơ.

Mô hình tổ chức dịch vụ và kinh tế tuần hoàn cũng đang được áp dụng tại HTX DV-NN Tân Bình ở Đồng Tháp.

Từ năm 2023, HTX được hỗ trợ máy đảo trộn phân hữu cơ và chuyển giao quy trình sản xuất giá thể hữu cơ từ rơm sau trồng nấm. Trong giai đoạn 2023-2024, HTX đã sản xuất 70,5 tấn giá thể hữu cơ, mang lại lợi nhuận khoảng 50 triệu đồng.

Điểm đáng chú ý là mô hình đã hình thành chu trình tuần hoàn khép kín "lúa - rơm - nấm - giá thể hữu cơ - đồng ruộng". Phụ phẩm được đưa trở lại phục vụ sản xuất thay vì bị đốt bỏ như trước đây.

Tuy nhiên, các chuyên gia cho rằng vẫn còn nhiều thách thức cần giải quyết. Liên kết tiêu thụ ở một số nơi chưa thật sự bền vững. Dịch vụ sau thu hoạch còn hạn chế. Năng lực quản trị của nhiều HTX chưa đáp ứng yêu cầu.

TS Trần Minh Hải - Phó Chủ tịch Hiệp hội ngành hàng lúa gạo Việt Nam cho biết, nhận thức của người tiêu dùng về gạo phát thải thấp vẫn còn khá hạn chế. Tuy nhiên, khảo sát cho thấy những sản phẩm có chứng nhận giảm phát thải, bảo đảm an toàn thực phẩm, thân thiện với môi trường và có khả năng truy xuất nguồn gốc đang được đánh giá cao hơn.

Theo TS Hải, để nhân rộng mô hình lúa phát thải thấp, cần tiếp tục hoàn thiện chính sách tín dụng, hỗ trợ đầu tư máy móc, đẩy mạnh chuyển đổi số, phát triển hệ thống đo lường phát thải, mở rộng liên kết doanh nghiệp và xây dựng các vùng nguyên liệu lớn. Khi toàn bộ chuỗi giá trị cùng tham gia, mục tiêu xây dựng 1 triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp sẽ có cơ hội trở thành hiện thực.

×