Từ Thủ Thiêm đến rạch Xuyên Tâm: Những cuộc dịch chuyển vì sự phát triển chung (bài 1)

Hai dòng chảy một khát vọng

Một ngày giữa năm 2026, bà Nguyễn Thị Hoa (62 tuổi, ngụ quận phường Bình Thạnh) đứng nép bên mảng tường loang lổ, nhìn chiếc máy xúc hạ nhát gàu đầu tiên xuống mái nhà tôn cũ nát ven rạch Xuyên Tâm. Tiếng rầm rập của máy móc xen lẫn tiếng đổ vỡ của gạch đá. Căn nhà, nơi ba thế hệ gia đình bà gắn bó gần 40 năm qua cứ thế lùi dần vào quá khứ.

Cuộc sống của đại gia đình bà Hoa bao năm qua gói gọn trong những gam màu ảm đạm, mùi hôi thối nồng nặc bốc lên từ dòng kênh đặc quánh rác thải, muỗi mòng vây kín mỗi đêm và nỗi lo sập nhà mỗi khi triều cường dâng đỉnh.

"Ngày đặt bút ký vào biên bản bàn giao mặt bằng, tôi mất ngủ cả đêm. Tiếc nơi chôn nhau cắt rốn thì ít, mà mừng cho con cháu sắp có môi trường sống tốt hơn thì nhiều. Nhìn con rạch trước nhà chuẩn bị được hồi sinh, mình chịu thiệt một chút quyền lợi, vất vả dọn dẹp một chút cũng đáng", bà Hoa chia sẻ.

Cách căn nhà cũ của bà Hoa không xa, nhìn về phía bên kia sông Sài Gòn, Khu đô thị mới Thủ Thiêm giờ đã khoác lên mình diện mạo hoàn toàn khác. Những đại lộ thênh thang, những tòa nhà biểu tượng và các khoảng xanh đô thị đang dần lấp đầy bán đảo từng một thời là đầm lầy, dừa nước.

Để có được tầm vóc của một trung tâm tài chính hiện đại hôm nay, TP.HCM đã phải trải qua hơn hai thập kỷ tháo gỡ các xung đột lợi ích, liên tục đối thoại, điều chỉnh chính sách và vận động. Câu chuyện Thủ Thiêm là một bài học xương máu về công tác đền bù, giải tỏa, nhưng ở góc độ tích cực, đó là minh chứng cho thấy, một khi người dân hiểu, chia sẻ và đồng hành với tầm nhìn của chính quyền, những đại công trình mới có thể hoàn thành đúng tiến độ.

Nếu như Thủ Thiêm là cuộc dịch chuyển mang tính chiến lược để tạo bệ phóng kinh tế, thì rạch Xuyên Tâm là cuộc "đại phẫu" quy mô lớn để giành lại môi trường sống, xóa sổ những "vết sẹo" nhếch nhác tồn tại nửa thế kỷ qua giữa lòng đô thị. Dù tính chất và mục tiêu khác nhau, cả hai dự án đều gặp nhau ở một điểm cốt lõi, “muốn dự án chạy, mặt bằng phải sạch, muốn mặt bằng sạch, phải có lòng dân”.

Tại dự án rạch Xuyên Tâm, hàng nghìn hộ dân nằm trong diện phải di dời toàn bộ hoặc một phần. Tuy nhiên, điểm khác biệt lớn nhất của giai đoạn này chính là tốc độ bàn giao. Không còn cảnh trì hoãn, khiếu kiện kéo dài, một làn sóng tự nguyện nhường đất đã và đang lan tỏa mạnh mẽ khắp các quận có dự án đi qua. Sự thay đổi này bắt nguồn từ việc thành phố áp dụng bảng giá đất mới tiệm cận giá thị trường, đi kèm các phương án tái định cư thấu tình đạt lý, giúp người dân an tâm về nơi ở mới.

Là một trong những hộ dân đầu tiên chủ động tháo dỡ nhà trước thời hạn tại phường Gò Vấp, ông Nguyễn Văn Khơi cho biết bản thân không hề đắn đo khi nhận tiền đền bù.

Ông Khơi thẳng thắn nói, mấy nhà xung quanh bảo sao không chờ thêm, chây ì ra đó thế nào chính quyền cũng tăng giá bồi thường. Ông gạt đi ngay.

“Cứ ôm tư tưởng đòi hỏi rồi trì hoãn, mười năm nữa chúng nó vẫn phải sống chung với muỗi mòng, vẫn phải ngửi mùi kênh thối này hay sao? Thành phố có đổi thay, sạch đẹp thì con cháu mình là người được hưởng lợi đầu tiên”, ông Khơi bộc bạch.

Sự chuyển dịch về tư duy xã hội

Nhìn nhận về hiện tượng người dân chủ động, tự nguyện bàn giao mặt bằng tại các dự án trọng điểm thời gian gần đây, các chuyên gia đô thị đánh giá đây là một bước tiến lớn, thể hiện sự trưởng thành trong nhận thức và tư duy xã hội của người dân thành phố.

TS. Nguyễn Minh Hòa (chuyên gia đô thị) chia sẻ:  “Thời kỳ đầu của Thủ Thiêm, chúng ta vừa làm vừa dò đường, thiếu cả kinh nghiệm pháp lý lẫn các cơ chế bồi thường linh hoạt, dẫn đến những hệ lụy kéo dài. Nhưng đến dự án Rạch Xuyên Tâm, chính quyền thành phố đã làm chủ được công nghệ quản lý và đặc biệt là biết đặt lợi ích của người dân vào lõi của dự án. Khi người dân nhìn thấy rõ ràng, minh bạch tương lai của họ và gia đình sau khi di dời, sự hoài nghi sẽ biến mất, nhường chỗ cho sự đồng thuận”.

Theo ông, sự đồng thuận này không tự nhiên mà có. Nó được hun đúc từ những bài học đắt giá trong quá khứ, từ sự minh bạch trong chính sách hiện tại và trên hết là niềm tin của người dân vào một TP.HCM đáng sống hơn.

“Những cuộc dịch chuyển lịch sử từ chỗ bám trụ mảnh đất cũ sang ổn định tại nơi ở mới đang khơi thông những dòng chảy bị nghẽn mạch, sẵn sàng đưa thành phố bước vào một kỷ nguyên bứt phá mới”, chuyên gia đô thị Nguyễn Minh Hòa nhận định.

×