Từ tro cốt thành "ngọc": Xu hướng an táng mới đang gây chú ý có làm biến đổi văn hoá Việt?

Trước xu hướng ngọc hóa tro cốt người đã khuất - một hình thức an táng mới đang dần xuất hiện tại Việt Nam, nhà nghiên cứu văn hóa Nguyễn Hùng Vĩ – nguyên giảng viên khoa Văn học trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn đã có những chia sẻ với Dân Việt dưới góc độ giữ gìn đạo hiếu và những giá trị cốt lõi của văn hóa dân tộc trong đời sống hiện đại.

Thưa nhà nghiên cứu văn hóa Nguyễn Hùng Vĩ, trong bối cảnh xã hội hiện đại, ông nhìn nhận như thế nào về sự xuất hiện của xu hướng an táng từ tro cốt thành ngọc tại Việt Nam?

- Nếu nhìn vào dòng chảy lịch sử, chúng ta sẽ thấy phong tục tang ma của người Việt chưa bao giờ đứng yên. Mỗi giai đoạn phát triển của xã hội lại kéo theo những điều chỉnh nhất định trong tập quán, nghi lễ. Điều đó là tự nhiên. Khi đời sống vật chất thay đổi, không gian sống thay đổi, cách con người đối diện với cái chết cũng thay đổi.

Hình thức an táng truyền thống của người Việt chủ yếu là địa táng tức hung táng. Sau một thời gian địa táng lại thực hiện cải táng (sang cát) rồi xây mộ mới. Đó là một chu trình rất mang tính “công thức” gắn với quan niệm “trở về với đất”. Tuy nhiên, trong bối cảnh hiện đại, đặc biệt ở đô thị, quỹ đất hạn chế, đời sống bận rộn thì những hình thức an táng này lại bộc lộ nhiều bất cập. Chính vì vậy, hỏa táng dần trở nên phổ biến vì tính gọn nhẹ, văn minh và phù hợp hơn với điều kiện sống mới.

Từ nền tảng đó, xã hội tiếp tục xuất hiện những lựa chọn khác như gửi tro cốt vào chùa, nghĩa trang hoặc rải tro xuống sông (biển) hoặc thờ phụng tại gia. Ngọc hóa tro cốt, xét cho cùng, cũng chỉ là một bước tiếp theo trong quá trình biến đổi ấy… khi con người tìm kiếm một hình thức lưu giữ vừa tiện lợi, vừa mang tính biểu tượng.

Vậy ông đánh giá thế nào về xu hướng an táng từ tro cốt thành ngọc, xét trên phương diện văn hóa và tâm lý xã hội?

- Tôi cho rằng, cần nhìn nhận xu hướng này với thái độ cởi mở nhưng thận trọng. Ở một góc độ nhất định, đây là một hình thức an táng mang tính văn minh, sạch sẽ và phù hợp với nhịp sống hiện đại. Nó giúp giải quyết những vấn đề về không gian, vệ sinh môi trường, đồng thời giảm bớt cảm giác nặng nề về mặt tâm lý khi đối diện trực tiếp với tro cốt hay hài cốt.

Theo như tôi được biết, ở Hàn Quốc, hình thức an táng này đã tồn tại khoảng 30 năm. Họ sử dụng công nghệ để biến tro cốt thành những viên có hình dạng giống ngọc trong suốt, vừa có tính thẩm mỹ, vừa dễ bảo quản. Điều đó cho thấy, ngọc hóa không phải là một điều gì quá xa lạ hay “lệch chuẩn” nếu đặt trong bối cảnh toàn cầu.

Tuy nhiên, điều quan trọng là cách chúng ta tiếp nhận. Nếu coi đó chỉ là một “trào lưu” để chạy theo thì rất dễ dẫn đến những lệch lạc. Nhưng nếu hiểu đó là một lựa chọn cá nhân, xuất phát từ nhu cầu thực tế và vẫn đặt trong nền tảng văn hóa truyền thống thì hoàn toàn có thể chấp nhận.

Ông tìm hiểu và nghiên cứu về hình thức ngọc hóa tro cốt ở các quốc gia khác?

- Tôi có tìm hiểu và cũng từng tiếp xúc với những trường hợp cụ thể. Như tôi đã nói, ở Hàn Quốc, dịch vụ này có thật, nhưng chi phí không hề rẻ. Điều đó cũng đặt ra vấn đề về sự phân tầng trong xã hội, không phải ai cũng có điều kiện tiếp cận.

Cá nhân tôi từng nhận được hai viên “ngọc tro cốt” từ một người quen mang về từ Myanmar. Họ nói đó là tro cốt của một vị thánh tăng và có thể mang lại may mắn nên tặng cho tôi. Tuy nhiên, khi tôi mang đi nhờ một giáo sư về thạch ngọc kiểm định thì kết quả cho thấy đó chỉ là thủy tinh. Ngay cả khi gửi mẫu sang nước ngoài kiểm tra lại, kết luận vẫn không thay đổi.

Câu chuyện này cho thấy một thực tế, khi yếu tố tâm linh kết hợp với công nghệ và thị trường thì sẽ rất dễ nảy sinh những biến tướng. Nếu không tỉnh táo, người dân có thể bị đánh vào tâm lý “thiêng hóa” mà sử dụng những dịch vụ không đảm bảo giá trị thực.

Do đó, nếu lựa chọn hình thức ngọc hóa, tôi nghĩ điều quan trọng là phải có cơ sở khoa học rõ ràng, phải đặt niềm tin đúng chỗ và phải có sự giám sát cẩn trọng.

Có ý kiến cho rằng những hình thức an táng mới từ tro cốt thành ngọc có thể làm mai một các phong tục truyền thống. Quan điểm của ông ra sao?

- Đây là một lo ngại có cơ sở nhưng không nên nhìn nhận một cách cực đoan. Văn hóa không phải là một thứ bất biến. Nó luôn vận động, thích nghi với hoàn cảnh lịch sử – xã hội. Nếu chúng ta cố giữ nguyên mọi hình thức của quá khứ, thì vô hình trung lại làm cho văn hóa trở nên cứng nhắc, thậm chí xa rời đời sống.

Trong phong tục tang ma của người Việt, an táng chỉ là một phần. Điều quan trọng hơn là toàn bộ hệ thống nghi lễ đi kèm: từ lúc lâm chung, tổ chức tang lễ, đưa tang, giỗ chạp, thờ phụng… Những yếu tố đó mới tạo nên chiều sâu văn hóa.

Dù là địa táng, hỏa táng hay ngọc hóa… thì những giá trị như sự thành kính, sự tưởng nhớ, sự gắn kết giữa các thành viên trong gia đình và cộng đồng vẫn phải được duy trì, đó mới là “phần hồn” của văn hóa.

Chúng ta cũng cần nhìn nhận sự đa dạng. Mỗi vùng miền, mỗi gia đình có điều kiện khác nhau, không thể áp đặt một chuẩn chung. Một gia đình nghèo vẫn có thể tổ chức tang lễ giản dị nhưng đầy đủ đạo hiếu. Một gia đình khá giả có thể lựa chọn những hình thức hiện đại hơn. Điều đó không làm mất đi giá trị văn hóa, nếu cốt lõi vẫn được giữ vững.

Vậy theo ông, trong bối cảnh nhiều hình thức an táng mới xuất hiện, đâu là những nguyên lý cốt lõi mà người Việt cần gìn giữ, kể cả khi xu hướng ngọc hóa tro cốt trở nên phổ biến?

- Theo tôi, có thể khái quát thành ba nguyên lý cốt lõi.

Thứ nhất là đạo hiếu. Đây là nền tảng quan trọng nhất trong văn hóa tang ma của người Việt. Mọi hình thức an táng suy cho cùng đều hướng tới việc thể hiện lòng biết ơn và trách nhiệm của người sống đối với người đã khuất. Dù là một nén nhang trong ngôi nhà nhỏ hay một nghi lễ lớn, điều quan trọng nhất vẫn là sự thành tâm.

Thứ hai là tính cộng đồng và sự kết nối gia đình – dòng tộc. Tang ma không chỉ là việc riêng của một cá nhân mà là dịp để các mối quan hệ được kết nối lại. Những lễ viếng, giỗ chạp, xây mộ, lễ cầu siêu… chính là cách để cộng đồng duy trì sự gắn bó và chia sẻ.

Thứ ba là giữ bản sắc trong hội nhập. Chúng ta có thể tiếp nhận những hình thức mới như ngọc hóa nhưng phải biết đặt chúng trong hệ giá trị văn hóa của mình. Không nên chạy theo hình thức mà quên đi ý nghĩa.

Tôi cũng muốn bổ sung thêm một điểm rất quan trọng đó là tính tỉnh táo và trách nhiệm trong lựa chọn. Mỗi gia đình khi quyết định một hình thức an táng cần hiểu rõ bản chất của nó, cân nhắc điều kiện thực tế và tránh bị cuốn theo những yếu tố thương mại hoặc mê tín.

Nói một cách ngắn gọn, hình thức có thể thay đổi theo thời đại, nhưng những giá trị như đạo hiếu, sự gắn kết và chiều sâu tâm linh thì phải được giữ vững. Khi giữ được những điều đó, chúng ta có thể yên tâm rằng văn hóa không mất đi mà đang thích nghi để tiếp tục tồn tại trong sự vận động và biến đổi không ngừng của đời sống xã hội.

Cảm ơn nhà nghiên cứu Nguyễn Hùng Vĩ đã chia sẻ thông tin!

×