Từ vụ dự án “Nuôi em” và vấn đề khoảng trống pháp lý về hoạt động từ thiện tự phát

Bộ Công an: Dự án “Nuôi em” không có dấu hiệu tội phạm

Liên quan đến dự án “Nuôi em”, Cơ quan Cảnh sát điều tra Bộ Công an đã có thông báo sau khi tiếp nhận tin báo về tội phạm, tố giác về dấu hiệu thiếu minh bạch, vi phạm pháp luật trong việc sử dụng tiền từ thiện của các nhà hảo tâm tại dự án này. Cục Cảnh sát hình sự đã tiến hành xác minh, điều tra.

Kết quả, cơ quan điều tra xác định không có dấu hiệu tội phạm, do đó không khởi tố vụ án hình sự.

“Nuôi em” là dự án thiện nguyện do ông Hoàng Hoa Trung sáng lập, nhằm kết nối các tấm lòng hảo tâm để hỗ trợ bữa cơm trưa cho học sinh vùng cao. Sau đó, dự án mở rộng sang các hoạt động xây trường học, tặng tủ sách, phòng tin học, giúp học sinh có hoàn cảnh khó khăn có điều kiện học tập tốt hơn. Nhiều nhà hảo tâm đã đóng góp cho dự án.

Trước đó, ngày 6/12/2025, trên mạng xã hội Threads lan truyền thông tin cho rằng dự án “Nuôi em” có khuất tất về tài chính, cùng phản ánh về thái độ khó chịu của tình nguyện viên khi trao đổi với “anh chị nuôi”.

Thông tin đăng trên mạng xã hội nhận được nhiều bình luận từ những người đang và từng đóng góp cho dự án “Nuôi em”. Phần lớn ý kiến đặt câu hỏi về tính minh bạch tài chính của dự án.

Chiều 7/12/2025, ông Hoàng Hoa Trung, người sáng lập dự án “Nuôi em”, đăng phản hồi về vụ việc trên trang cá nhân. Trong đó, ông Hoàng Hoa Trung nhấn mạnh: “Nuôi em sẽ nỗ lực hết sức để khắc phục mọi thiếu sót, cải thiện quy trình và minh bạch tuyệt đối, để xứng đáng với sự tin tưởng của cộng đồng”.

Tối cùng ngày, ông Trung thông báo trên trang cá nhân về việc đóng băng tài khoản dự án “Nuôi em” để giải quyết các khúc mắc liên quan đến minh bạch tài chính.

Trước thắc mắc dự án lấy nguồn tiền nào để vận hành, duy trì hoạt động, ông Hoàng Hoa Trung giải thích: “Hiện có hai nguồn tiền chính giúp duy trì và vận hành dự án: tiền lãi đến từ các khoản tiết kiệm trong tài khoản ngân hàng trong kế hoạch chưa chi đến; tiền tài trợ từ một số cá nhân, tổ chức dành cho hoạt động dự án. Nguồn tiền này hoàn toàn độc lập với dòng tiền thu - chi liên quan đến hoạt động thiện nguyện của các cá nhân, tổ chức đóng góp”.

Từ vụ dự án Nuôi em: Nhìn lại khoảng trống pháp lý trong quản lý từ thiện tự phát

Trao đổi với PV Dân Việt, luật sư Hà Hoàng, Đoàn Luật sư TP.HCM, cho biết Bộ Công an vừa kết luận không khởi tố vụ án hình sự liên quan đến dự án “Nuôi em” do chưa đủ căn cứ xác định dấu hiệu tội phạm.

Tuy nhiên, vụ việc cho thấy những dạng từ thiện tự phát như “Nuôi em” hiện chưa có quy định buộc phải giải trình, ngoài việc nhà hảo tâm phải làm đơn trình báo để cơ quan công an vào cuộc. Đây cũng là khoảng trống pháp lý trong hoạt động từ thiện hiện nay mà Nghị định 03/2026 chưa làm rõ.

Hiện nay, chỉ có 2 văn bản điều chỉnh hoạt động liên quan đến từ thiện. Thứ nhất là Nghị định 93/2021 về vận động, tiếp nhận, phân phối và sử dụng các nguồn đóng góp tự nguyện để hỗ trợ khắc phục khó khăn do thiên tai, dịch bệnh, sự cố; hỗ trợ bệnh nhân mắc bệnh hiểm nghèo. Nghị định này do Bộ Tài chính soạn thảo.

Thứ hai là Nghị định 03/2026, thay thế Nghị định 93/2019, quy định về tổ chức, hoạt động của quỹ xã hội, quỹ từ thiện. Nghị định này do Bộ Nội vụ soạn thảo. Đối với những hoạt động từ thiện dài hạn, không hướng đến đối tượng gặp khó khăn do thiên tai, dịch bệnh, sự cố hoặc bệnh nhân mắc bệnh hiểm nghèo, hoạt động sẽ chịu sự điều chỉnh của Nghị định 03/2026 nếu được tổ chức dưới mô hình quỹ xã hội, quỹ từ thiện.

Tuy nhiên, Nghị định 03/2026 chỉ điều chỉnh các dự án đã đăng ký thành lập quỹ từ thiện, quỹ xã hội. Điều này có nghĩa, nếu dự án thiện nguyện như “Nuôi em” không thành lập quỹ từ thiện, quỹ xã hội thì không thuộc đối tượng điều chỉnh của Nghị định 03/2026. Đồng thời, dự án như “Nuôi em” cũng không thuộc đối tượng điều chỉnh của Nghị định 93/2021.

Phân tích rõ hơn, luật sư Hà Hoàng cho rằng, thời điểm năm 2020 từng xảy ra lùm xùm quanh việc nghệ sĩ, người nổi tiếng làm từ thiện. Sau đó, Nghị định 93/2021 ra đời để điều chỉnh các hoạt động mang tính chất vận động, khắc phục hậu quả thiên tai, dịch bệnh, sự cố và hỗ trợ bệnh nhân hiểm nghèo.

Tinh thần của văn bản này là xử lý các hoạt động mang tính khẩn cấp và ngắn hạn. Mỗi cuộc vận động tương ứng với một tài khoản ngân hàng riêng theo khoản 2 Điều 17, có thời gian cam kết phân phối, có thông báo đến UBND cấp xã trước khi triển khai và phải dừng tiếp nhận khi hết thời hạn.

Mô hình này phù hợp với một đợt cứu trợ bão lũ hoặc một chiến dịch quyên góp cho bệnh nhân ung thư. Tuy nhiên, nó không được thiết kế cho một chương trình kéo dài nhiều năm, với hàng chục nghìn người thụ hưởng và hàng trăm nghìn nhà tài trợ định kỳ như “Nuôi em”.

Trong khi đó, Nghị định 03/2026 nằm ở thái cực ngược lại. Nghị định này dành cho mô hình tổ chức bài bản, có pháp nhân, có hội đồng quản lý quỹ, ban kiểm soát và điều lệ được công nhận. Để được cấp giấy phép thành lập quỹ hoạt động trong phạm vi toàn quốc, ban sáng lập phải có đủ 8 tỷ đồng tài sản đóng góp ban đầu.

Đối với quỹ hoạt động trong phạm vi cấp tỉnh, mức tài sản đóng góp ban đầu là 1,6 tỷ đồng; quỹ hoạt động trong phạm vi cấp xã cần 100 triệu đồng. Quỹ phải có ít nhất 3 sáng lập viên không có quan hệ thân thích, phải đăng ký mã số thuế, kê khai thuế và công khai báo cáo trước ngày 31/3 hằng năm.

Theo luật sư, đây là thiết kế hợp lý cho một tổ chức xã hội dân sự chuyên nghiệp. Vấn đề là việc thành lập quỹ mang tính tự nguyện đăng ký, trong khi chưa có cơ chế buộc một dự án thiện nguyện thực tế phải khoác “chiếc áo” pháp nhân.

Do đó, những mô hình tự phát nhưng không đăng ký thành lập quỹ từ thiện, quỹ xã hội như “Nuôi em” đang nằm trong khoảng trống pháp lý giữa 2 nghị định về từ thiện hiện nay. Một nhóm cá nhân có thể vận động số tiền rất lớn trong nhiều năm, có hệ thống tình nguyện viên trên cả nước, có website tiếp nhận, có quy trình cấp mã thụ hưởng, vận hành như một tổ chức thực thụ nhưng không bị buộc đăng ký pháp nhân.

“Nuôi em” không nằm trong đối tượng điều chỉnh của Nghị định 93/2021 vì hoạt động không nhằm khắc phục hậu quả thiên tai, dịch bệnh, sự cố. Dự án này cũng không nằm trong phạm vi điều chỉnh của Nghị định 03/2026 vì chưa thành lập quỹ. Pháp luật cho phép dạng hoạt động này tồn tại nhưng chưa đặt ra yêu cầu công khai, minh bạch, giải trình với các nhà hảo tâm đã gửi tiền, hiện vật ủng hộ. Đây chính là tình huống của “Nuôi em”.

Ở vụ “Nuôi em”, tiền của nhà hảo tâm được chuyển vào tài khoản cá nhân của người sáng lập, không phải tài khoản của một pháp nhân độc lập. Người sáng lập cũng từng thừa nhận dự án không có kế toán và không có kiểm toán trong suốt nhiều năm hoạt động.

Số tiền nhàn rỗi được gửi tiết kiệm để lấy lãi vận hành nhưng không có cơ quan nào yêu cầu công bố con số cụ thể. Khi cộng đồng nghi ngờ và đòi giải trình, dự án đáp lại bằng các hình ảnh ủy nhiệm chi và sao kê chuyển khoản, vốn không phải là báo cáo tài chính theo chuẩn mực kế toán.

“Toàn bộ những điều đó không vi phạm bất kỳ điều khoản nào, chỉ vì pháp luật chưa đặt ra nghĩa vụ tương ứng. Cho nên, nói ‘Nuôi em’ vi phạm quy định về từ thiện cũng không chính xác, vì dự án không thuộc phạm vi điều chỉnh của văn bản nào”, luật sư Hà Hoàng phân tích.

Theo luật sư, khi không có nghĩa vụ pháp lý, công cụ duy nhất còn lại của Nhà nước là điều tra hình sự. Cơ quan Cảnh sát điều tra Bộ Công an đã vào cuộc và mới đây có kết luận không khởi tố vụ án vì chưa đủ căn cứ xác định dấu hiệu tội phạm. Tuy nhiên, trong thực tiễn, không có dấu hiệu chiếm đoạt không đồng nghĩa với việc hoạt động đã minh bạch.

Yêu cầu cấp thiết: Lấp khoảng trống pháp lý về minh bạch tiền từ thiện

Từ phân tích trên, luật sư Hà Hoàng cho rằng yêu cầu cấp thiết hiện nay là bổ sung một văn bản điều chỉnh “phần lõm” còn lại trong khung pháp lý về hoạt động từ thiện. Văn bản đó nên đặt ra nghĩa vụ tối thiểu cho mọi hoạt động tiếp nhận đóng góp thiện nguyện vượt một ngưỡng nhất định trong một năm tài chính, không phụ thuộc vào việc người vận động có pháp nhân hay không, hoạt động hướng đến cứu trợ khẩn cấp hay phát triển dài hạn.

Sau những vụ việc gây tranh cãi như “Nuôi em”, vị luật sư cho rằng có 3 nghĩa vụ cốt lõi cần được luật hóa đối với hoạt động có tính chất thiện nguyện nhưng không đăng ký thành lập quỹ. Việc này có thể được thực hiện bằng cách sửa đổi, bổ sung Nghị định 03/2026 với các nội dung sau:

Thứ nhất là nghĩa vụ tách bạch tài chính. Toàn bộ tiền thiện nguyện phải được tiếp nhận qua tài khoản tách biệt khỏi tài khoản cá nhân của người vận động, có thể là tài khoản đứng tên một thực thể độc lập hoặc tài khoản đồng đứng tên có cơ chế giám sát.

Thứ hai là nghĩa vụ kế toán, kiểm toán và công bố báo cáo tài chính định kỳ, với chuẩn mực do Bộ Tài chính hướng dẫn. Trường hợp quy mô tiếp nhận hằng năm vượt một định mức cụ thể, cần áp dụng kiểm toán độc lập.

Thứ ba là nghĩa vụ đăng ký và báo cáo với cơ quan quản lý nhà nước, có thể là UBND cấp tỉnh nơi đặt trụ sở hoạt động, kèm theo việc công bố trên cổng thông tin công khai để nhà tài trợ và công chúng có thể tra cứu.

Ngoài ra, cần bổ sung vào nghị định xử phạt vi phạm hành chính các mức phạt tương ứng đối với hành vi không tách bạch tài khoản, không công bố báo cáo, không cho phép kiểm toán theo yêu cầu. Mức phạt phải đủ tạo áp lực tuân thủ, thay vì chỉ mang tính tượng trưng.

×