Từ xã lên phường: Đừng để danh nghĩa đi trước thực chất

Một vị cử tri đại diện bày tỏ chuyển đổi cần đảm bảo tính ổn định, hạn chế xáo trộn lớn đến đời sống người dân, quan tâm đến yếu tố lịch sử văn hóa và sự gắn kết cộng đồng, công khai minh bạch thông tin, đồng thời tránh gây áp lực lớn về thuế phí. Tiếng nói ấy không chỉ là tâm tư của một người dân Bà Điểm mà phản ánh đúng những điểm nghẽn cần được nhìn thẳng trong cuộc rà soát thành lập phường đang diễn ra trên cả nước.

Chủ trương “xã lên phường” được khởi động từ Công văn số 365/TTg-TCCV ngày 6/4/2026 của Thủ tướng Chính phủ. Văn bản này yêu cầu các tỉnh thành rà soát điều kiện thành lập phường, đặc biệt với các xã hình thành từ thị trấn cũ và các xã đã được phân loại đô thị, hoàn thiện hồ sơ đề án trình Chính phủ qua Bộ Nội vụ thẩm định trước ngày 15/6/2026. Các địa phương đã đồng loạt vào cuộc.

Đồng Nai đi trước với 10 phường mới hoạt động từ ngày 30/4/2026. Đồng Tháp, Khánh Hòa, Lâm Đồng, Hải Phòng đã có công văn rà soát. TP.HCM đã ban hành Công văn khẩn số 3231/UBND-VX, trong đó xác lập lộ trình gồm 9 bước để triển khai việc chuyển các xã đủ điều kiện lên phường. Tiếp đó Quyết định số 2306/QĐ-UBND ngày 17/04/2026 đã phân loại đơn vị hành chính cấp xã đợt 1 đối với 126 đơn vị trên địa bàn thành phố.

Cơ sở pháp lý cho cuộc rà soát đã rõ. Khoản 2 Điều 8 Luật Tổ chức chính quyền địa phương 2025 trao thẩm quyền cho Ủy ban Thường vụ Quốc hội quyết định thành lập đơn vị hành chính. Điều 5 Nghị quyết số 112/2025/UBTVQH15 ngày 24/12/2025 về tiêu chuẩn của đơn vị hành chính quy định phường phải đạt quy mô dân số từ 21.000 người trở lên, diện tích tự nhiên từ 5,5 km² trở lên, tỷ lệ dân số đô thị trên tổng dân số từ 50% trở lên, cùng các tiêu chuẩn về cơ cấu kinh tế và hạ tầng. Nghị quyết số 111/2025/UBTVQH15 cùng ngày bổ sung khung phân loại đô thị. Bộ tiêu chuẩn đã đầy đủ, vấn đề còn lại nằm ở cách triển khai.

Vấn đề lớn nhất là triển khai trên giấy không tự động đem lại đô thị hóa thực chất. Ngay tại buổi tiếp xúc cử tri sáng 4/5/2026, lãnh đạo UBND TP.HCM cũng đã phát biểu thẳng thắn rằng không thể áp dụng tiêu chí cứng nhắc mà phải dựa trên nền tảng lịch sử văn hóa. Phát biểu ấy thừa nhận một thực tế đáng suy nghĩ.

Khi mốc thời gian 15/6/2026 áp lên toàn bộ hệ thống, nguy cơ chạy theo số lượng phường thành lập được sẽ lấn át cân nhắc về chất lượng. Một xã cộng đủ điểm trên bảng tiêu chí chưa chắc đã có bộ máy quản trị, hạ tầng kỹ thuật và năng lực dịch vụ công xứng đáng với danh nghĩa phường.

Có 3 rủi ro thực tế cần được nhận diện và phòng ngừa ngay từ bước lập đề án. Một là gánh nặng tài chính lên hộ dân. Khi xã chuyển thành phường, vấn đề định giá đất đô thị, thuế sử dụng đất phi nông nghiệp, các loại phí và lệ phí áp dụng cho khu vực đô thị có thể thay đổi đáng kể so với khu vực nông thôn. Hộ làm nông, hộ thu nhập thấp ở vùng giáp ranh sẽ chịu tác động trực tiếp. Cử tri tại xã Bà Điểm đã không nói thừa khi đề nghị tránh gây áp lực lớn về thuế, phí.

Hai là khoảng trống năng lực quản trị. Mô hình chính quyền địa phương 2 cấp mới vận hành chưa tròn 1 năm. Cán bộ cấp xã còn đang quen dần với khối lượng công việc lớn hơn trước. Nay tiếp tục chuyển sang điều hành phường, đòi hỏi tư duy quản lý đô thị, am hiểu trật tự xây dựng, quy hoạch sử dụng đất, vận hành dịch vụ công đô thị. Đào tạo lại đội ngũ phải đi trước chứ không thể vừa làm vừa học.

Ba là nguy cơ phá vỡ bản sắc và kết cấu cộng đồng. Ví dụ như trường hợp của xã Bà Điểm có truyền thống 18 thôn vườn trầu gắn với khởi nghĩa Nam Kỳ năm 1940. Nếu tên ấp và tên khu phố sau sắp xếp được đặt cẩu thả thì giá trị lịch sử mấy thế kỷ có thể mai một chỉ trong một đêm.

Từ 3 bất cập nêu trên, tôi cho rằng cần thực hiện 4 việc sau đây. Việc đầu tiên là gắn mỗi đề án thành lập phường với một báo cáo đánh giá tác động tài chính đối với hộ dân, kèm lộ trình chuyển đổi thuế và phí có thời gian quá độ ít nhất 2 năm. Một quyết sách hành chính không thể để người dân đến khi Nghị quyết có hiệu lực mới phát hiện thêm khoản phí trên hóa đơn. 

Việc thứ hai thuộc về cấp trung ương. Bộ Nội vụ và Bộ Xây dựng nên sớm có hướng dẫn về cách thẩm định chất lượng đô thị thực chất, đặt song song với bộ tiêu chí định lượng của Nghị quyết 112. Riêng với các xã hình thành từ thị trấn cũ, hạ tầng kỹ thuật và dịch vụ công cần được đánh giá lại từ đầu, không vận dụng tư duy đã từng là thị trấn nên đương nhiên đủ tiêu chuẩnlên phường.

Việc thứ ba là lấy ý kiến cử tri phải thực chất. Lộ trình của TP.HCM đã ấn định lấy ý kiến cử tri trước ngày 13/5/2026. Trong khoảng thời gian đó cần công khai trước dữ liệu và phương án dự kiến, không chỉ phát phiếu yêu cầu đánh dấu đồng ý hay không. Cử tri tại xã Bà Điểm đã đề nghị tăng cường tuyên truyền để người dân hiểu rõ mục tiêu và lợi ích. Theo tôi đề nghị ấy đáng được biến thành quy trình bắt buộc. 

Việc thứ tư là kế hoạch đào tạo lại đội ngũ cán bộ phường mới phải khởi động ngay từ giai đoạn lập đề án. Các địa phương không thể đợi nghị quyết của Ủy ban Thường vụ Quốc hội có hiệu lực rồi mới mở các lớp bồi dưỡng.

Đồng Nai đã thành lập 10 phường mới với mô hình chính quyền đô thị chính thức vận hành từ ngày 30/4/2026. Phường Nhơn Trạch gần 157.000 dân, Long Thành gần 96.000 dân, Trị An hơn 660 km² diện tích tự nhiên đều là những đơn vị có quy mô đặc biệt lớn, áp lực quản trị vì thế cũng đặc biệt cao. Bài học từ Đồng Nai trong 6 tháng tới nên được tổng kết kịp thời để các địa phương đi sau không lặp lại lỗi cũ, nếu có.

Tiếng nói của cử tri tại xã Bà Điểm mở đầu bài viết này cần được nhìn như một bộ lọc cuối cùng cho mọi quyết sách. Lên phường là chủ trương đúng và cần thiết. Nhưng cuộc rà soát toàn quốc đang diễn ra không phải là cuộc đua đến mốc 15/6/2026. Đó là cuộc kiểm định lại tư duy phát triển đô thị Việt Nam. 

Một danh nghĩa hành chính chỉ có giá trị khi đi cùng chất lượng sống thực sự của người dân bên trong địa giới ấy.

×