Văn hóa kết nghĩa Cơ Tu: Từ "hóa giải mâu thuẫn" đến động lực phát triển kinh tế vùng cao (Bài 2)

Cũng như tục kết chạ ở miền Bắc, đồng bào Cơ Tu ở miền Trung - Tây Nguyên cũng có tập tục kết nghĩa. Trong tâm thức của người Cơ Tu sinh sống dọc dãy Trường Sơn, lễ kết nghĩa (được gọi là prơngooch) giữ một vị trí vô cùng thiêng liêng và sâu sắc trong đời sống văn hóa, tinh thần.

Theo tiếng địa phương, prơngooch mang ý nghĩa gắn liền với hai khái niệm prơliêm (làm cho mối quan hệ ngày càng tốt đẹp hơn) và prơ âm (mời nhau uống chung ly rượu nồng để giữ gìn, thắt chặt tình nghĩa đậm sâu).

Tiếng tù và vọng đại ngàn và lời hứa dưới cây nêu

Thuở xưa, mỗi khi giữa các buôn làng xảy ra tranh chấp, xích mích nguy cơ kéo dài làm ảnh hưởng đến đời sống sinh hoạt và sự bình yên của buôn làng, vị già làng uy tín sẽ chủ động đứng ra xướng xuất lễ kết nghĩa. Nhờ đó, những hiềm khích mâu thuẫn trong quá khứ được hoàn toàn rũ bỏ, nhường chỗ cho sự hòa thuận, tình anh em ruột thịt và tinh thần cộng đồng bền chặt. Trải qua chiều dài lịch sử, ý nghĩa của nghi lễ truyền thống này đã có bước chuyển mình mạnh mẽ và mang tính thời đại sâu sắc.

Ngày nay, lễ prơngooch không còn đơn thuần khởi nguồn từ việc giải quyết mâu thuẫn hay xoa dịu rạn nứt, mà trở thành cầu nối vững chắc để các cộng đồng làng xã giữ gìn mối quan hệ gắn bó, cùng nhau chia sẻ kinh nghiệm phát triển kinh tế, xóa đói giảm nghèo, giữ vững an ninh chính trị, giao lưu văn hóa và phát triển du lịch sinh thái. Đồng thời, nghi lễ được tổ chức còn góp phần gia tăng sức mạnh khối đại đoàn kết toàn dân tộc trong không gian sống mới.

Bước ngoặt lớn diễn ra khi Quảng Nam và Đà Nẵng chính thức sáp nhập thành thành phố trực thuộc Trung ương có diện tích lên tới 11.860 km² cùng dân số hơn 3 triệu người, trong đó phần lớn diện tích thuộc Quảng Nam cũ là địa hình miền núi rộng lớn. Trong bối cảnh thay đổi địa giới hành chính đó, ba xã miền núi A Ting, Jơ Ngây và Sông Kôn (thuộc huyện Đông Giang cũ) đã hợp nhất thành một đơn vị hành chính duy nhất mang tên xã Sông Kôn.

Nhằm thắt chặt tình đoàn kết và tạo sự đồng thuận cao giữa chính quyền cùng nhân dân sau sáp nhập, nhân Ngày hội văn hóa truyền thống Cơ Tu diễn ra vào cuối tháng 9, các già làng và người có uy tín đã quyết định tổ chức lễ kết nghĩa anh em có quy mô chưa từng có, quy tụ đông đảo người dân trên toàn khu vực.

Trụ sở xã Sông Kôn mới được đặt tại địa bàn xã Jơ Ngây cũ, do đó dưới sự đồng thuận của nhân dân, già làng Jơ Ngây đóng vai trò là chủ nhà, hân hoan đón tiếp các vị khách quý đại diện cho hai vùng đất A Ting và Sông Kôn đến thực hiện nghi lễ kết nghĩa. Ngay từ sớm, không khí tại nhà văn hóa trung tâm xã đã vô cùng nhộn nhịp và tràn ngập sắc màu văn hóa truyền thống. Những người có uy tín của ba xã được dân làng trân trọng đón tiếp trước giờ hành lễ.

Trong không khí linh thiêng của ngày hội, tiếng tù và vang lên trầm hùng, ngân xa giữa đại ngàn Trường Sơn. Già làng Briu Danh (69 tuổi, trú thôn Bhờ Hoồng, xã Sông Kôn cũ) cẩn trọng thổi từng nhịp tù và dài, phát ra âm thanh linh thiêng mở đầu cho buổi lễ, như một lời xướng xướng thỉnh cầu gọi thần linh, tổ tiên về chứng giám và mời gọi toàn thể dân làng hội tụ về nhà văn hóa.

Tiếp đó, đoàn đại biểu gồm khoảng 30 người có uy tín đại diện cho hai xã A Ting và Sông Kôn lần lượt bước qua cánh cổng nhà văn hóa để bước vào không gian nghi lễ. Lễ vật mà họ trân trọng mang đến trao tặng làng chủ nhà Jơ Ngây ngoài những can rượu tà vạt chắt lọc từ cây đoác bạt ngàn, những con cá sông tươi vừa đánh bắt, còn có một con gà trống tế thần.

Sau màn chào hỏi ấm áp tình đồng bào, các già làng cùng ngồi lại bên chiếc bàn gỗ đã chuẩn bị sẵn. Họ cất vang những câu hát lý - hình thức dân ca đối đáp độc đáo và vô cùng phổ biến của người Cơ Tu. Lời hát lý ngọt ngào, sâu lắng không chỉ tôn vinh tình cảm anh em gắn bó, ca ngợi nghĩa tình giữa các cộng đồng, mà còn là lời cam kết đinh ninh về việc sẽ luôn sống chan hòa, tương trợ, giúp đỡ lẫn nhau vượt qua mọi khó khăn trong cuộc sống dài lâu.

Sau những điệu hát lý đi vào lòng người, các già làng cùng nhau nâng ly rượu tà vạt, thưởng thức những miếng thịt heo nướng thơm phức để thể hiện sự kính trọng, lòng hiếu khách và khẳng định lại lời hứa kết nghĩa anh em giữa các buôn làng. Già làng A Lăng Chúc (84 tuổi, trú thôn Ra Lang, xã Jơ Ngây cũ) trong trang phục áo dài, khăn đóng truyền thống trang trọng đã chủ động bắt tay các già làng đại diện cho xã A Ting và Sông Kôn, qua đó tái khẳng định sự đoàn kết khăng khít.

Những người có uy tín trong làng cũng lần lượt tiến vào nhà văn hóa, nhận sự thiết đãi rượu thịt nồng hậu từ phía chủ nhà và trao cho nhau những cái bắt tay siết chặt, đầy tình cảm.

Hòa nhịp điệu múa "tâng tung da dá" và khát vọng vươn lên

Hòa cùng tiếng chiêng trống dồn dập vang dội cả một vùng trời, đoàn người nối đuôi nhau bước đi quanh cây nêu - biểu tượng linh thiêng kết nối giữa trời, đất và con người. Bên cạnh cây nêu là linh vật trâu dùng để dâng cúng thần linh. Khi trâu tế đã được buộc cố định dưới chân cây nêu, toàn thể dân làng cùng nắm tay nhau nhảy múa, hát lý và thưởng thức những ly rượu tà vạt nồng nàn.

Đồng bào Cơ Tu sau đó vây quanh linh vật trâu để trình diễn điệu múa cổ truyền tâng tung da dá. Đây là điệu múa thiêng thể hiện lòng biết ơn sâu sắc đối với thần linh, gửi gắm ước vọng về một mùa màng bội thu, buôn làng đoàn kết, cuộc sống gia đình ấm no, hạnh phúc.

Trong suốt thời gian diễn ra ngày hội, tại gian nhà truyền thống lợp bằng mái lá rừng và trang trí xung quanh bằng vô số tấm vải thổ cẩm do chính tay người dân địa phương dệt thủ công, các già làng và người có uy tín lại tiếp tục tề tựu để bàn tính chuyện gìn giữ phong tục, tập quán tốt đẹp. Già làng xã Jơ Ngây cũng đã trao tặng những bình sứ quý cùng nhiều tấm vải thổ cẩm tinh xảo cho đại diện hai xã A Ting và Sông Kôn như một món quà kỷ niệm đậm đà bản sắc.

Sau khi nghi lễ kết nghĩa kết thúc, hàng nghìn người dân từ khắp các thôn bản đã đổ về nhà văn hóa xã để tham gia và cổ vũ cho cuộc thi múa tâng tung da dá. Bên cạnh đó, Ngày hội văn hóa Cơ Tu xã Sông Kôn lần thứ nhất còn diễn ra vô cùng sôi nổi với các gian hàng trưng bày sản vật nông nghiệp, ẩm thực địa phương đặc sắc và các sản phẩm đồ thủ công mỹ nghệ tinh tế.

Đánh giá về sự kiện có ý nghĩa lịch sử này, ông Đỗ Hữu Tùng, Chủ tịch UBND xã Sông Kôn, cho biết trước đây đồng bào Cơ Tu chỉ thực hiện kết nghĩa giữa các làng đơn lẻ với nhau, và đây là lần đầu tiên nghi thức này được tổ chức ở quy mô cấp xã. Ông nhấn mạnh: "Sau khi sáp nhập, ba xã hợp thành xã Sông Kôn mới. Lễ kết nghĩa lần này có ý nghĩa vô cùng quan trọng, không chỉ thắt chặt mối quan hệ tình cảm giữa nhân dân các vùng mà còn tạo ra một tiếng nói chung thống nhất trong toàn xã".

Chủ tịch UBND xã Sông Kôn cho biết thêm, trong văn hóa Cơ Tu, kết nghĩa anh em là phương thức hóa giải mâu thuẫn hiệu quả từ quá khứ. Dù ba xã A Ting, Sông Kôn và Jơ Ngây không hề có hiềm khích, nhưng do rào cản về khoảng cách địa lý nên trước đây sự giao lưu, gắn kết còn hạn chế.

Do đó, việc nâng tầm và tổ chức lễ kết nghĩa lần này không chỉ dừng lại ở việc bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa truyền thống đặc sắc của người Cơ Tu, mà còn tạo động lực to lớn thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội, hướng tới một cuộc sống ấm no, bền vững hơn cho toàn thể nhân dân địa phương.

Trao đổi với PV Dân Việt, PGS.TS Bùi Hoài Sơn, Ủy viên chuyên trách Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội cho rằng, lễ kết nghĩa giữa các làng xã của đồng bào Cơ Tu là một biểu hiện rất sinh động của triết lý sống cộng đồng của người Việt.

Theo ông Sơn, trong xã hội nông nghiệp truyền thống, một gia đình hay một làng khó có thể tồn tại biệt lập trước những công việc như trị thủy, làm ăn, bảo vệ mùa màng, chống thiên tai hay giặc giã. Vì thế, câu “bán anh em xa, mua láng giềng gần” không phải là xem nhẹ tình thân, mà nhấn mạnh trách nhiệm của những người cùng chung một không gian sống.

"Kết nghĩa đưa tinh thần ấy lên một cấp độ cao hơn: cả một làng coi một làng khác như anh em, có giao ước, lễ nghi và trách nhiệm với nhau qua nhiều thế hệ. Điều đáng quý là người xưa đã hiểu rất sâu rằng muốn cộng đồng bền vững thì phải tạo dựng niềm tin, chữ tín và nghĩa tình. Ngày nay, chúng ta có thể gọi đó là “vốn xã hội” - một nguồn lực vô hình nhưng hết sức quan trọng đối với sức mạnh và khả năng chống chịu của cộng đồng", ông Sơn nhấn mạnh.

Kết nghĩa xã, phường ở đồng bằng với miền núi để hỗ trợ nhau phát triển

Để vận hành hiệu quả chính quyền hai cấp sau sáp nhập, Thành ủy Đà Nẵng đã thống nhất chủ trương kết nghĩa giữa các phường, xã nhằm hỗ trợ nhau phát triển và nâng cao đời sống nhân dân.

Cụ thể, thành phố phân công mỗi phường, xã vùng đồng bằng kết nghĩa với một xã thuộc khu vực miền núi, vùng sâu, vùng xa, biên giới, hải đảo.

Khi kết nghĩa các phường, xã chủ động liên hệ, kết nối và thống nhất nội dung ký kết biên bản ghi nhớ hợp tác với nhau, trong đó tập trung vào các nội dung về hỗ trợ xây dựng kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội, hạ tầng công nghệ thông tin, nhất là trong quá trình vận hành mô hình chính quyền địa phương 2 cấp.

Bên cạnh đó, hỗ trợ các địa phương khó khăn phát triển kinh tế tư nhân, kinh tế hộ gia đình gắn với phát huy tối đa tiềm năng, lợi thế các nguồn lực và nét riêng có của các địa phương.

Ngoài ra, khi thực hiện chủ trương nhân văn này, các địa phương sẽ hỗ trợ nhau công tác khám bệnh, cấp phát thuốc cho nhân dân, trang thiết bị, kỹ thuật y khoa, đào tạo cán bộ y tế cơ sở; hỗ trợ cơ sở vật chất, kiên cố hóa trường học, lớp học, đảm bảo trang bị thiết bị dạy và học cũng như hỗ trợ xây dựng nhà tình nghĩa, nhà đại đoàn kết; hỗ trợ duy trì bảo tồn, tôn tạo, phát huy và khai thác các giá trị văn hoá, lịch sử, di sản, các địa danh, thắng cảnh của địa phương.

Mời quý độc giả đón đọc bài 3: Văn hoá làng kết nghĩa xứ Kinh Bắc: Canh hát kết chạ "vượt lũy tre làng" lay động bạn bè quốc tế

×