Văn hoá làng kết nghĩa: Từ cội nguồn lịch sử đến bảo tồn, phát huy di sản thời đại mới (Bài 1)

Lời toà soạn: Làng Việt truyền thống được tạo nên bởi những lũy tre, những mái đình hay những lễ hội văn hóa độc đáo truyền thống của các dân tộc thiểu số. Những điều làm nên sức bền của mỗi cộng đồng còn nằm ở những quy ước ứng xử, những mối quan hệ được bồi đắp qua nhiều thế hệ. Trong đó, tục kết nghĩa anh em (kết chạ) là một nét văn hóa đặc sắc, thể hiện tinh thần gắn kết giữa các làng quê.

Kết nghĩa anh em là một trong những phong tục lâu đời và giàu giá trị nhân văn của cư dân vùng đồng bằng Bắc Bộ hay các dân tộc anh em. Hình thành từ nhu cầu gắn kết cộng đồng trong quá trình khai phá, trị thủy, phát triển sản xuất, bảo vệ cuộc sống trước thiên tai, địch họa và cùng tổ chức các sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng, tục kết chạ đã trở thành sợi dây bền chặt kết nối các làng quê Việt qua nhiều thế kỷ.

Không chỉ là một hình thức giao hảo giữa các cộng đồng cư dân, tục kết chạ còn là kết tinh những giá trị cốt lõi của văn hóa Việt Nam như tinh thần đoàn kết, trọng nghĩa tình, đề cao lễ nghĩa, sự hy sinh và tương trợ lẫn nhau. Những giá trị văn hoá ấy được vun đắp và thể hiện trong từng quy ước của cộng đồng, từ cách xưng hô, ứng xử hằng ngày đến việc chung tay giúp đỡ nhau trong lao động, sản xuất, xây dựng quê hương và tổ chức các nghi lễ truyền thống.

Báo Dân Việt đăng tải loạt bài: “Văn hoá làng kết nghĩa: Từ cội nguồn lịch sử đến bảo tồn, phát huy di sản thời đại mới” để bạn đọc có cái nhìn rõ nét cũng như những nét văn hoá đặc sắc của nhiều làng quê Việt Nam. Qua đó, khắc hoạ những nét đẹp, sự bền chặt, gắn kết cùng nhau gìn giữ cội nguồn lịch sử, bảo tồn và phát huy di sản trong kỷ nguyên mới theo đúng tinh thần chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm ngày 19/8 vừa qua với Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch về công tác bảo tồn, bảo tàng.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh, cha ông đã trao lại cho chúng ta một nền văn hóa đậm đà bản sắc dân tộc với một kho tàng lịch sử, ký ức vô cùng quý giá. Trách nhiệm của thế hệ chúng ta không chỉ là giữ nguyên những gì đã nhận được mà phải hiểu sâu hơn, làm giàu thêm và trao lại cho con cháu một nền tảng tri thức, lịch sử và văn hóa đầy đủ hơn. Trách nhiệm của thế hệ hôm nay là kế thừa, phát triển, gìn giữ cho mạch nguồn lịch sử, văn hóa và bản sắc Việt Nam được tiếp nối liên tục, không đứt đoạn qua các thế hệ.

Chuyện đặc biệt về hai làng cổ ở Hà Nội, nghìn năm qua vẫn kính gọi nhau là “Quan anh”, “Đại huynh” (Bài 1)

Trong số những tục kết chạ còn tồn tại đến ngày nay, mối giao hảo giữa làng Vạn Phúc và làng Nga My được xem là một trường hợp đặc biệt. Suốt một thiên niên kỷ đi qua, tục kết chạ giữa hai làng Vạn Phúc (thuộc xã Vạn Phúc, huyện Thanh Trì cũ, nay thuộc xã Nam Phù, Hà Nội) và làng Nga My (thuộc xã Thanh Mai, huyện Thanh Oai cũ, nay thuộc xã Thanh Oai, Hà Nội) đã được lưu truyền như một biểu tượng đẹp của tinh thần đoàn kết, nghĩa tình của người Việt Nam.

Từ chuyện giúp nhau đắp đê đến mối giao hảo nghìn năm

Trao đổi với PV Dân Việt, PGS.TS Bùi Xuân Đính, (Viện Dân tộc học, Viện Hàn lâm KHXH Việt Nam) - một người đã dành cả cuộc đời để nghiên cứu về dân tộc học, lịch sử làng, xã Việt Nam cho biết, cặp kết nghĩa Vạn Phúc - Nga My là một trong số ít cặp kết nghĩa làng xã có lịch sử lâu đời, được duy trì bền bỉ nhất trên vùng Đồng bằng Bắc Bộ.

Theo ông Đính, tục kết chạ có thể hình thành từ nhiều nguồn gốc. Phổ biến nhất là khi hai cộng đồng từng giúp đỡ nhau vượt qua đói kém, dịch bệnh, thiên tai hoặc cùng xây dựng những công trình vượt quá khả năng của một làng như đình, đền, chùa và đê điều.

PGS.TS Bùi Xuân Đính cho biết, cội nguồn của tục kết nghĩa giữa hai làng Vạn Phúc và Nga My từ xa xưa hiện chỉ còn lưu lại qua câu chuyện dân gian, về sau được ghi lại trong một số văn bản Hán Nôm.

Lưu truyền dân gian ở hai làng Vạn Phúc và Nga My cùng kể rằng vào đầu thời Lý, đê ở phía nam Kinh thành Thăng Long bị vỡ 13 năm liền, từ năm Mậu Thìn đời Lý Thái Tổ (năm 1028) đến năm Tân Tỵ đời Vua Lý Thái Tông (năm 1041).

Chuyện vỡ đê còn được lưu truyền qua câu ca: “Nhớ thời nhà Lý vua ta, Thanh Trì đê vỡ mười ba năm liền”.

Nhà vua buồn phiền, truyền cho quan quân lập đàn cầu trời đất phù giúp việc đắp đê. Năm ấy là năm 1028, dân làng Nga My được giao đắp đoạn đê xung yếu, hễ đắp xong đêm hôm trước thì hôm sau lại sạt lở. Thời hạn phải đắp xong đê sắp hết, dân làng rất lo lắng, bèn làm lễ cầu Thành hoàng làng và được thần chỉ cho muốn đắp được đê phải nhờ người làng Vạn Phúc.

Tuy cũng đang phải tất bật, vất vả lo toan phần việc của mình, nhưng trước lời thỉnh cầu của chức dịch và dân phu làng Nga My, lại biết rằng đó là do thần linh mách bảo, nên các chức dịch và dân phu làng Vạn Phúc sẵn lòng chia sẻ, cử ngay một đoàn phu sang giúp đỡ.

Thật ngạc nhiên, đoạn đê do làng Nga My đảm trách từ sau đó đắp đâu được đấy, không bị sụt lở như trước. Cảm động trước nghĩa cử của người làng Vạn Phúc, một thời gian sau, đại diện dân làng và chức dịch làng Nga My đem lễ vật ra Vạn Phúc cáo yết Thành hoàng làng và để cảm tạ làng đã giúp Nga My hoàn thành việc đắp đê, xin được kết tình huynh đệ. Kể từ đó mối tình huynh đệ giữa hai làng được vun bồi qua nhiều đời, trải qua bao biến thiên của lịch sử, được giữ gìn tới ngày nay.

Ngồi trong khuôn viên Đính Chính Vạn Phúc, chia sẻ với PV Dân Việt, bà Trần Thị Vân, người dân làng Vạn Phúc cho biết, rất vui vì được làm dâu ở đây và biết đến tục kết chạ giữa hai làng. Đó là mối quan hệ được hình thành từ những việc làm rất thực tế, ân tình và đầy nghĩa tình.

Trải qua ngàn năm lịch sử, hai làng vẫn gìn giữ truyền thống tôn xưng nhau bằng những danh xưng cao quý: “Quan anh” và “Đại huynh”. Giữa dòng chảy hiện đại với những biến đổi sâu sắc trong ngôn từ, nét văn hóa ấy vẫn vẹn nguyên; mỗi dịp giao du, họ vẫn kính cẩn gọi nhau là “Quan anh”, “Đại huynh” và tự xưng là “chúng em” đầy tôn kính.

"Chứng kiến tận mắt tình cảm bền chặt giữa hai làng Vạn Phúc và Nga My, tôi vô cùng xúc động và tự hào khi được làm dâu tại vùng đất này. Trải qua bao thăng trầm, gian khó và chiến tranh, mối giao hảo nghìn năm giữa hai làng chưa từng phai nhạt. Từ những câu chuyện thuở trước được nghe các cụ kể và cơ hội tiếp xúc với các 'Quan anh Nga My', niềm trân trọng trong tôi càng lớn dần.

Đặc biệt, trong lễ kỷ niệm 1.000 năm nghĩa tình diễn ra vào tháng 7 vừa qua, cảm xúc ấy vỡ oà thành niềm tự hào sâu sắc. Ngày nay, khi cuộc sống đổi mới và việc đi lại thuận tiện hơn, người dân hai bên lại càng có thêm điều kiện gặp gỡ, thắt chặt tình làng nghĩa xóm," bà Vân chia sẻ.

Ông Bùi Xuân Hiền (người làng Nga My) cho biết, các tư liệu Hán Nôm còn lưu tại hai đình cho thấy, cuối thế kỷ XIX, khi đình Vạn Phúc bị lũ sông Hồng làm hư hại, chính người Nga My đã quyên góp để chung tay tu sửa; ngược lại khi Nga My trùng tu đình, người Vạn Phúc cũng mang lễ vật sang chúc mừng.

Thời chiến tranh và bao cấp trong thế kỷ XX, hai làng ít có điều kiện thăm nom, giao hữu, nhưng từ năm 1995 trở về đây mối giao hảo được hai làng kế tục một cách mật thiết. Các cuộc ghé thăm không còn cỗ bàn cầu kỳ như trước, không còn quy định thời gian gặp nhau là 5 năm hay 10 năm như trước. Những khi hai bên có các công việc lớn, những ngày vui đều mời nhau, thăm hỏi nhau, việc đón tiếp lẫn nhau vẫn được duy trì theo lệ cũ.

“Suốt 1.000 năm qua, người dân hai làng vẫn giữ những quy ước truyền thống như tôn nhau là “quan anh”, coi nhau như người một nhà, duy trì nghi lễ thăm hỏi trong mỗi mùa lễ hội, cùng tham dự các sự kiện trọng đại của nhau, giúp đỡ nhau những lúc khó khăn, chia sẻ cùng nhau những lúc hội hè”, ông Hiền nói và cho hay, chính sự tiếp nối liên tục ấy đã biến tục kết chạ từ một câu chuyện lịch sử thành một di sản văn hóa phi vật thể đang hiện diện trong đời sống.

Giữ lửa "kết chạ" qua dòng thời gian

Từng trực tiếp tham gia giúp đỡ người dân làng Nga My đắp đê khu vực sông Đáy cách đây 51 năm, ký ức của ông Phạm Bình (70 tuổi) chưa bao giờ quên về những ngày gian khó lúc bấy giờ.

Trong câu chuyện với chúng tôi, ông Bình kể, tình nghĩa kết chạ rất đặc biệt, thiêng liêng trong văn hoá Việt Nam. Lúc bấy giờ ông Bình cùng nhiều thanh niên trai tráng làng Vạn Phúc khi nghe những lời khẩn cầu từ “Quan anh” Nga My đã tình nguyện vượt quãng đường 30km về đắp đê ngăn lũ.

"Tôi vẫn nhớ như in thời điểm cuộc sống vô vàn khó khăn ấy, khi mọi người phải trải lá chuối khô xuống nền đất để ngủ. Khi chúng tôi về giúp đỡ đắp đê sông Đáy, với tình nghĩa huynh đệ sâu nặng, chính quyền và nhân dân Nga My đã quyết định cưa cây xà cừ xẻ gỗ đóng giường cho "Quan anh" nằm, đồng thời mang cả mâm bát và dụng cụ sinh hoạt cá nhân đến cho chúng tôi sử dụng. Chính từ những việc làm đó, tôi mới thấy tình nghĩa của bà con cao cả biết bao”, ông Bình hồi ức.

Ngày chia tay “Quan anh” để trở về, trong đêm giao lưu giữa thôn Nga My với Vạn Phúc, ông Bình vẫn nhớ bài thơ của thầy Sửu ở làng Vạn Phúc được ngân vang: “Lên xe xe chạy nghiêng đèo, Nước dòng sông Đáy trong veo ánh vàng, Trong đê Đình Nhĩ ngỡ ngàng, Đón người Vạn Phúc lòng càng ngẩn ngơ, Gặp nhau như mộng như mơ, Bao năm cách mạch cách bờ bao xa, Con đê Đình Nhĩ vỡ mười ba năm liền, Mười ba năm lụt thương ơi, Thương ông bẻ chuối nằm ra giữa trời…”

Đó chỉ là một trong hàng nghìn câu chuyện thể hiện tình cảm giữa hai làng trong những năm tháng khó khăn, chiến tranh. Mối quan hệ ấy được duy trì từ thời chiến, kéo dài qua những năm tháng cuộc sống còn thiếu thốn cho đến tận hôm nay, khi đất nước đã phát triển và đang sống trong hòa bình.

Nhà sử học Lê Văn Lan chia sẻ, nếu nhìn trong không gian văn hóa làng xã Việt Nam, tục kết chạ giữa Vạn Phúc và Nga My có nhiều điểm đặc biệt mà rất ít nơi còn giữ được. Vạn Phúc và Nga My lại cách nhau khoảng 30 km. Ngày nay quãng đường ấy không xa, nhưng cách đây cả nghìn năm, đó là một hành trình đầy sông ngòi, bãi bồi và những trở ngại về giao thông. Vậy mà người dân hai làng vẫn đều đặn tìm đến với nhau, gìn giữ mối giao hảo qua biết bao biến động của lịch sử.

“Ngày nay đo trên không gian khoảng cách giữa hai làng chỉ khoảng 30km, nhưng từ xưa, khoảng cách ấy là biết bao hiểm trở, ngăn cách. Vậy mà hai làng vẫn đến được với nhau, đó là giá trị quý giá đầu tiên; Có những làng kết nghĩa theo thời gian dần phai nhạt, nhưng giữa Vạn Phúc và Nga My thì suốt một nghìn năm vẫn keo sơn, gắn bó từ quá khứ đến hiện tại và sẽ còn tiếp nối trong tương lai.

Điều đáng quý nhất không nằm ở con số một nghìn năm mà bởi mối quan hệ ấy chưa bao giờ chỉ tồn tại trên giấy tờ hay trong truyền thuyết. Qua từng thế hệ, người dân hai làng vẫn tiếp tục thực hành những nghi lễ truyền thống, vẫn coi việc thăm hỏi, sẻ chia là trách nhiệm đối với làng kết nghĩa, làng anh em”, nhà sử học Lê Văn Lan chia sẻ.

Ông Lã Văn Mão (77 tuổi, người làng Vạn Phúc) chia sẻ, không chỉ là chuyện hai làng giúp nhau đắp đê mà làm nên nghĩa tình nghìn năm. Hai làng hàng nghìn năm nay vẫn giao hảo, nghĩa tình bền chặt, không chỉ thăm hỏi nhau khi Lễ - Tết mà còn chia sẻ giúp đỡ nhau trong mọi công việc của làng.

Ông Mão bồi hồi nhớ lại trận lụt lịch sử năm 1971 tại Hà Nội. Ngày ấy, thiên tai càn quét dữ dội khiến khu vực này ngập lụt nghiêm trọng. Do nằm ngoài đê, chợ và đình Vạn Phúc bị sạt lở rồi cuốn trôi hoàn toàn, tổn thất vô cùng nặng nề. Trong cơn hoạn nạn, người dân làng Nga My đã chủ động gom góp lương thực, sẻ chia vật liệu sang hỗ trợ xóm giềng Vạn Phúc. Nhờ sự chung tay bồi đắp, dựng lại chợ, xây lại đình ngày đó mà dân làng mới giữ gìn được ngôi đình nguyên vẹn như hôm nay.

Ông Nguyễn Văn Huy, Bí thư Chi bộ thôn 1 Vạn Phúc cho biết: “Thế hệ hôm nay chúng tôi vẫn biết ơn vì ông cha đi trước đã gìn giữ một nét đẹp văn hóa muôn đời. Tục kết chạ, nghĩa tình ngàn năm hiếm hoi nên chúng tôi càng cảm thấy trách nhiệm của mình phải gìn giữ nét đẹp ấy cho thế hệ hôm nay và mai sau".

Theo đó, hưởng ứng tinh thần Nghị quyết 80 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam trong kỷ nguyên mới cũng như chủ trương về đại đoàn kết dân tộc, xây dựng hệ giá trị con người Việt Nam, người dân Vạn Phúc - Nga My sẽ tiến hành ba việc: Một là bảo tồn, số hóa tư liệu thần phả, sắc phong, Hán Nôm tại hai đình; hai là đưa câu chuyện kết chạ vào giáo dục truyền thống cho học sinh hai làng; ba là phát huy giá trị di sản gắn với du lịch văn hóa tâm linh.

Trao đổi thêm với chúng tôi, PGS.TS Bùi Xuân Đính nhấn mạnh, tục kết chạ Vạn Phúc-Nga My không chỉ là câu chuyện của hai ngôi làng hay của một vùng quê Bắc Bộ. Đó là một mảnh ghép trong bức tranh lớn về chủ quyền văn hóa Việt Nam.

"Mối giao hảo giữa Vạn Phúc và Nga My là một lát cắt đặc biệt của văn hóa làng Việt. Trong nhịp sống hiện đại, tiếng gọi “Quan anh” không đơn thuần là một cách xưng hô cổ mà còn nhắc nhớ về một nguyên tắc ứng xử giàu tính nhân văn: biết nhường nhịn khi va chạm, cùng sẻ chia lúc hoạn nạn và lấy chữ tình làm nền tảng gắn kết cộng đồng. Mỗi phong tục được gìn giữ, mỗi di sản được trao truyền, mỗi câu chuyện lịch sử được kể lại bằng ngôn ngữ của thời đại hôm nay đều góp phần làm giàu thêm sức mạnh mềm quốc gia", ông Đính nhấn mạnh.

Mời độc giả đón đọc bài 2: Văn hóa kết nghĩa Cơ Tu: Từ "hóa giải mâu thuẫn" đến động lực phát triển kinh tế vùng cao

×