Văn hoá làng kết nghĩa xứ Kinh Bắc: Canh hát kết chạ "vượt lũy tre làng" lay động bạn bè quốc tế (Bài 3)

Chuyện kết chạ trăm năm ở xứ Kinh Bắc

Bắc Ninh từ lâu đã giữ vị thế là cái nôi của người Việt cổ. Vùng đất này chứa đựng những dấu ấn lịch sử hào hùng và rực rỡ nhất của dân tộc. Vùng Dâu - Luy Lâu từng vươn lên thành trung tâm chính trị, kinh tế cùng văn hóa lớn nhất và cổ xưa nhất trên cả nước.

Trải qua hàng nghìn năm giao lưu và phát triển, cư dân đồng bằng sông Hồng đã hình thành tục kết chạ để cùng nhau sinh sống và vượt qua các biến động xã hội. Riêng với các làng quan họ Kinh Bắc, tục kết chạ không chỉ là sợi dây liên kết về kinh tế, an ninh mà còn là một mỹ tục tuyệt vời. Chính không gian giao lưu văn hóa đặc biệt này đã khai sinh ra kho tàng nghệ thuật dân gian độc đáo, mà đỉnh cao là những làn điệu quan họ ngọt ngào, đằm thắm.

Sinh ra và lớn lên tại làng Diềm - làng quan họ gốc (phường Kinh Bắc), gắn bó với quan họ từ thuở ấu thơ, hai chị em nghệ nhân Nhân dân Nguyễn Thị Thềm (68 tuổi) và nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Thị Sang (72 tuổi) sớm nuôi dưỡng tình yêu với dân ca quan họ nhờ những đêm theo mẹ tham gia các canh hát truyền thống. Là con gái của liền chị nổi tiếng Nguyễn Thị Các, bà Thềm và bà Sang được thừa hưởng trọn vẹn "vốn liếng" nghệ thuật quý giá từ mẹ. Qua những lời ru và tiếng hát ngọt ngào thủa ấu thơ, tình yêu quan họ đã tự nhiên thấm đẫm, ăn sâu vào tâm trí và gắn liền với cuộc đời bà.

Ngồi trong không gian thư viện quan họ mà 2 chị em cất công sưu tầm nhiều năm, bà Thềm chia sẻ với PV Dân Việt, xưa kia, trong vùng quan họ có một số cặp kết chạ như: Viêm Xá - Hoài Thị; Hòa Đình - Niềm Xá; Thị Cầu - Cổ Mễ; Khả Lễ - Bái Uyên; Ném Thượng - Xuân Ổ...

Trải qua thăng trầm lịch sử, hầu hết các làng không còn duy trì được tục kết chạ như xưa. Một số ít địa phương hiện còn giữ được mối quan hệ kết chạ bền vững qua hàng trăm năm, tiêu biểu như: Diềm - Bựu (nay là tổ dân phố Viêm Xá, phường Kinh Bắc và thôn Hoài Thị, xã Liên Bão); Bồ Sơn - Y Na; Bồ Sơn - Khả Lễ; Lũng Giang - Tam Sơn...

Theo bà Thềm, trước đây, việc kết bạn quan họ cũng phải theo quy trình với nghi thức rất quan trọng là lần lượt làm lễ tại đình làng của nhóm quan họ nam và quan họ nữ để cầu khấn thần Thành hoàng cho phép và chứng giám đôi bên thành bạn của nhau. Chỉ có như vậy, hai nhóm quan họ mới được qua lại chơi quan họ, tránh dư luận "nam nữ thụ thụ bất tương thân" sau những buổi "ca cho tàn đêm rạng ngày".

“Trước kia, bạn quan họ say nhau đến nỗi không quản ngày, đêm, chỉ cần nhớ nhau là hai bên có thể đi bộ hàng chục cây số để được hát với nhau. Bên cạnh ca hát, các nhóm quan họ kết bạn còn gắn bó với nhau trong cuộc sống hằng ngày. Hai bên luôn thể hiện sự tôn trọng, quý mến, giữ đúng khoảng cách với nhau. Mỗi khi giao tiếp, mọi người luôn giữ gìn phong độ lịch sự từ ngôn ngữ, cử chỉ, khi đứng, khi ngồi, từ chén nước, miếng trầu, mâm cơm thiết bạn… tất cả đều đúng mực.

Mọi người thường xuyên thăm hỏi, chăm lo cả cuộc sống vật chất và tinh thần, giúp đỡ nhau trong lao động sản xuất, thăm viếng nhau mỗi khi gia đình thành viên quan họ bạn có việc vui, việc buồn, đau ốm… Song, có một quy định nghiêm ngặt đối với nhóm quan họ ở các làng kết chạ với nhau là con trai và con gái trong hai làng đó không được thành vợ, thành chồng", bà Thềm chia sẻ.

Theo nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Thị Sang, người quan họ yêu nhau không lấy được nhau là do một quy định có từ lâu đời và được bắt nguồn từ tục kết chạ giữa các làng. Đã kết chạ thì coi nhau như anh em một nhà, không được tranh chấp ruộng đất, trai gái đôi nơi không được thành vợ thành chồng... Những quy định này ghi rõ trong hương ước lưu giữ tại đình làng, ai vi phạm sẽ bị xử phạt rất nặng và bị dư luận làng xã lên án.

Nghệ nhân Nhân dân Nguyễn Thị Thềm cho biết, khi đến làng kết chạ, từ liền anh đến liền chị đều phải nói năng nhỏ nhẹ, ý tứ và giữ gìn khuôn phép. Người quan họ xưa kia không nói to mà chỉ “nói thầm, nói khẽ, cười duyên”.

"Người dân hai làng chúng tôi vẫn duy trì việc thăm hỏi, làm lễ và giao lưu trong những dịp quan trọng. Mỗi lần gặp gỡ không chỉ là dịp để những câu quan họ tiếp tục vang lên mà còn là một lần mối giao tình giữa hai làng được nhắc lại và bồi đắp. Chúng tôi vẫn nối gót các cụ, tiếp tục duy trì những lề lối, nền nếp từ trước. Hai làng đã kết chạ thì quý nhau như người một nhà”, bà Thềm bày tỏ.

Nhiều năm qua, liền chị Nguyễn Thị Hương (48 tuổi) vẫn bền bỉ cắp sách lui tới nhà người thầy của mình – Nghệ nhân Nhân dân Nguyễn Thị Thềm để học hỏi và luyện hát. Chị tâm niệm, việc thấu hiểu và học hết ca từ quan họ là hành trình bồi đắp suốt cả cuộc đời.

Tình yêu quan họ trong chị vốn được thắp lên từ người bố – một cựu thành viên của Đoàn Dân ca Quan họ Bắc Ninh. Dù trước đây công việc bận rộn khiến ước mơ bị gác lại, giờ đây khi cuộc sống đã ổn định, chị mới có thể toàn tâm toàn ý theo đuổi niềm đam mê cháy bỏng này.

Không chỉ bó hẹp trong không gian tập luyện, chị Hương còn tích cực tham gia các hoạt động giao lưu với làng quan họ kết chạ Hoài Thị. Mối gắn kết giữa hai làng gắn liền với lời thề thiêng liêng từ ngàn xưa, được các thế hệ nối tiếp gìn giữ vẹn nguyên qua năm tháng. Dẫu trải qua bao thăng trầm lịch sử, tình cảm giữa hai bên vẫn keo sơn, bền chặt, người dân luôn yêu thương và trân trọng nhau như anh em một nhà.

Lan tỏa nét đẹp canh hát kết chạ làng quan họ đến bạn bè quốc tế

Điều đặc biệt, suốt 36 năm qua, nghệ nhân Nhân dân Nguyễn Thị Thềm cùng một số nghệ nhân trong làng duy trì các lớp dạy quan họ hoàn toàn miễn phí. Người học được chia thành từng nhóm theo độ tuổi và khả năng. Đặc biệt, có lớp dành cho các em mới khoảng 5 tuổi, chưa biết chữ và chưa bước vào lớp 1.

Với những học trò chưa thể đọc lời, các nghệ nhân hát mẫu từng câu để các em nghe, ghi nhớ rồi hát lại. Các lớp dành cho người lớn và người trung niên được tổ chức riêng. Có thời điểm, nhóm trung niên tập luyện vào hầu hết các buổi tối. Khi chuẩn bị cho một sự kiện, các nghệ nhân lại tăng thời gian hướng dẫn, uốn nắn từng câu hát cho học trò.

Theo bà Thềm, quan họ có nhiều lối ca, không phải ai cũng ca giống nhau. Ngay trong một làng, mỗi “bọn” quan họ cũng có lời ca và lối hát riêng. Vì vậy, người học cần được hướng dẫn phù hợp, nhất là khi chuẩn bị tham gia các cuộc thi.

“Quan họ không thể dạy tập trung cho quá đông người. Nếu học để đi thi, người học cần được hướng dẫn riêng. Muốn học quan họ thì phải học cả đời”, bà nói.

Không chỉ truyền dạy trong làng, bà Thềm còn từng tham gia giảng dạy tại chính làng kết chạ Hoài Thị, Nhà hát Dân ca Quan họ Bắc Ninh và Trường Trung cấp Văn hóa, Nghệ thuật và Du lịch Bắc Ninh, đồng thời hướng dẫn người học đến từ nhiều địa phương.

Một trong những kỷ niệm đáng nhớ của bà là khóa học dành cho 10 thanh niên đến từ 10 quốc gia. Cuối khóa, bà tổ chức một buổi hát và giã bạn để các học viên thực hành những điều đã học.

“Khi mặc trang phục quan họ, trông họ giống như những chàng trai Bắc Ninh. Họ hát khá chuẩn. Vì đã sinh sống tại Việt Nam một thời gian và biết tiếng Việt nên việc học cũng thuận lợi”, bà nhớ lại.

Từ những em nhỏ chưa biết chữ trong làng đến học viên quốc tế, mỗi người tìm đến quan họ ở một độ tuổi, hoàn cảnh khác nhau. Với các lớp trong làng, nghệ nhân Nguyễn Thị Thềm và những người đồng hành vẫn duy trì việc truyền dạy hoàn toàn miễn phí. Bà cũng từng cùng các liền anh, liền chị từng lưu diễn và quảng bá dân ca quan họ tại nhiều quốc gia châu Âu, tiêu biểu nhất là Pháp, Đức, Ba Lan...

Chia sẻ về hành trình "xuất ngoại" của di sản, nghệ nhân bày tỏ niềm tự hào khi dân ca Quan họ ngày nay đã vươn rất xa, chạm đến trái tim của người hâm mộ khắp mọi miền và bạn bè quốc tế.

"Không còn bó hẹp ở sân khấu quê nhà, các liền anh, liền chị giờ đây đã mang những làn điệu mượt mà tinh tế ấy ra thế giới. Trực tiếp tham gia những chuyến lưu diễn xứ người, tôi mới cảm nhận trọn vẹn sức sống bền bỉ và sự lan tỏa mạnh mẽ của di sản quê hương khi đi đến đâu cũng được đón nhận nồng nhiệt. Điểu đó không chỉ làm tôi phấn khởi, mà còn thắp lên khát khao cháy bỏng về những cơ hội mới để đưa canh hát Quan họ bay cao, bay xa hơn nữa đến với khán giả khắp năm châu", nghệ nhân Nguyễn Thị Sang bày tỏ.

Đưa di sản trở thành sản phẩm du lịch văn hóa

PGS.TS Bùi Xuân Đính, (Viện Dân tộc học, Viện Hàn lâm KHXH Việt Nam) cho hay, mối quan hệ hòa nhã cùng tình nghĩa gắn kết giữa hai cộng đồng là những giá trị mãi mãi trường tồn. Ngay cả đối với các cộng đồng không kết nghĩa, lối ứng xử hòa thuận, đồng thuận cũng luôn là một chuẩn mực văn hóa cao đẹp.

"Do đó, chúng ta không nên để những mâu thuẫn cá nhân làm ảnh hưởng đến mối quan hệ chung, dẫn đến những tranh chấp quá đà mang tính cục bộ", PGS Đính cho hay.

Để bảo tồn tục kết chạ một cách khoa học, PGS Đính cho rằng, việc đầu tiên là phải dựa vào các nguồn tư liệu đáng tin cậy. Các văn bản giao ước bằng chữ Hán lưu giữ tại địa phương cần được sưu tầm, nghiên cứu, số hóa và biên soạn kỹ lưỡng nhằm làm cơ sở xác minh chính xác nguồn gốc, lịch sử của phong tục.

Bên cạnh tài liệu chữ viết, các địa phương cũng cần sưu tầm những câu chuyện truyền miệng về việc người dân hai làng từng tương trợ nhau vượt qua thiên tai, hỏa hoạn, dịch bệnh. Những câu chuyện này chính là chất xúc tác mạnh mẽ để khơi dậy ý thức cộng đồng.

“Từ nguồn tư liệu đã được kiểm chứng, chính quyền địa phương có thể xây dựng các bài giới thiệu ngắn gọn, thước phim tài liệu, hoặc các clip văn hóa ngắn sinh động. Đây không chỉ là phương pháp lưu giữ ký ức hiệu quả mà còn là cầu nối trực quan giúp phong tục kết chạ cổ xưa đến gần hơn với thế hệ trẻ ngày nay”, PGS Đính nhấn mạnh.

Sau 17 năm được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại (năm 2009), dân ca quan họ Bắc Ninh không chỉ là niềm tự hào của người Kinh Bắc mà còn trở thành sản phẩm du lịch văn hóa hấp dẫn du khách trong và ngoài nước. Những năm qua, tỉnh Bắc Ninh triển khai nhiều chính sách nhằm bảo tồn và phát huy giá trị dân ca quan họ như phục dựng nhà chứa quan họ, xây dựng chòi hát, hỗ trợ nghệ nhân và duy trì hoạt động của các câu lạc bộ.

Ông Nguyễn Văn Đáp, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Bắc Ninh cho biết, tỉnh đã đầu tư xây dựng nhiều chòi biểu diễn quan họ phục vụ hoạt động giao lưu tại lễ hội; phục dựng hơn 10 nhà chứa quan họ theo lối cổ với kinh phí khoảng 100 tỷ đồng, trở thành điểm đến tham quan của khách du lịch.

“Sau sáp nhập, hiện nay, Bắc Ninh có khoảng 260 làng quan họ thực hành và hơn 600 câu lạc bộ quan họ với gần 10 nghìn hội viên tham gia. Nhiều câu lạc bộ vẫn duy trì biểu diễn, sinh hoạt, truyền dạy quan họ”, ông Đáp nhấn mạnh.

Phát biểu tại buổi làm việc với Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm ngày 19/8, Bộ trưởng Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch Lâm Thị Phương Thanh chia sẻ, thời gian qua, công tác bảo tồn, bảo tàng và phát huy giá trị di sản văn hóa đã đạt nhiều kết quả quan trọng, nhận được sự quan tâm ngày càng lớn của Đảng, Nhà nước và sự tham gia tích cực của cộng đồng.

Việt Nam không chỉ từng bước hoàn thiện hệ thống pháp luật, nâng cao hiệu quả quản lý, bảo vệ di sản trong nước mà còn khẳng định vai trò, vị thế ngày càng rõ nét trong các cơ chế quốc tế về di sản văn hóa, đặc biệt là tại UNESCO. Việt Nam hiện là một trong hai quốc gia dẫn đầu Đông Nam Á về số lượng di sản thế giới được UNESCO công nhận, ghi danh trong lĩnh vực di sản văn hóa.

Theo bà Lâm Thị Phương Thanh, đối với di sản văn hóa phi vật thể, phương thức bảo tồn ngày càng phù hợp hơn với đặc thù của từng loại hình, đồng thời chuyển mạnh theo hướng gắn bảo tồn với phát triển du lịch, công nghiệp văn hóa và sinh kế cộng đồng. Quyền thực hành văn hóa của cộng đồng chủ thể được chú trọng thông qua việc hỗ trợ điều kiện thực hành, truyền dạy, duy trì các câu lạc bộ và nhóm thực hành. Hoạt động truyền dạy cũng được mở rộng tại cộng đồng, trường học, thiết chế văn hóa và cơ sở đào tạo, qua đó góp phần duy trì sức sống của di sản và tạo điều kiện để các giá trị truyền thống được trao truyền cho thế hệ trẻ.

Bộ trưởng Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch bày tỏ, di sản không chỉ được bảo vệ như những giá trị cần lưu giữ mà ngày càng trở thành nguồn lực phục vụ phát triển kinh tế - xã hội, du lịch và công nghiệp văn hóa, góp phần xây dựng con người, củng cố khối đại đoàn kết và quảng bá hình ảnh Việt Nam. Hệ thống bảo tàng được củng cố, đa dạng hóa; chuyển đổi số mở ra phương thức mới trong quản lý và tiếp cận di sản; đồng thời vị thế của Việt Nam tại UNESCO và trong hợp tác quốc tế tiếp tục được nâng cao...

Mời quý độc giả đón đọc bài cuối: Bảo tồn di sản làng kết nghĩa: Khi truyền thống tiếp sức cho tương lai

×