Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran - Lực lượng chỉ tuân lệnh duy nhất lãnh tụ tối cao có sức mạnh ra sao?

Vệ binh cách mạng Hồi giáo Iran là gì?

Vệ binh cách mạng Hồi giao Uran (IRGC) không chỉ là một đơn vị quân đội thông thường mà là một nhánh vũ trang song song với quân đội chính quy. Được thành lập ngay sau Cách mạng Hồi giáo năm 1979 bởi Giáo chủ Khomeini, IRGC có sứ mệnh cốt lõi là bảo vệ chế độ giáo sĩ và ngăn chặn các cuộc đảo chính.

Ban đầu Vệ binh cách mạng Hồi giáo Iran được thiết lập như một lực lượng dân quân tinh nhuệ với sứ mệnh cốt lõi, bảo vệ chế độ giáo sĩ Shia còn non trẻ. Sự xuất hiện của IRGC cũng là một tính toán chiến lược nhằm tạo ra đối trọng quyền lực với quân đội chính quy – vốn bị các nhà lãnh đạo cách mạng nghi ngại về lòng trung thành đối với chế độ quân chủ cũ.

Từ một lực lượng tập trung vào an ninh nội địa, bước ngoặt lớn đã đến vào năm 1980 khi Iraq tấn công Iran. Trước bối cảnh chiến tranh, Giáo chủ Ayatollah Ruhollah Khomeini đã quyết định nâng tầm IRGC, trang bị cho họ đầy đủ các quân chủng lục quân, hải quân và không quân riêng biệt, biến tổ chức này thành một đế chế quân sự hùng mạnh như ngày nay.

Khác với quân đội chính quy tập trung vào bảo vệ biên giới quốc gia, IRGC nắm giữ quyền lực chính trị, kinh tế và tầm ảnh hưởng quốc tế sâu rộng, trực tiếp báo cáo cho Lãnh đạo Tối cao Iran.

Vệ binh cách mạng Hồi giáo Iran - Hệ thống "quân đội trong quân đội"

Hệ thống quốc phòng của Cộng hòa Hồi giáo Iran được vận hành bởi hai trụ cột song song nhưng có vai trò khác biệt rõ rệt: Quân đội chính quy (Artesh) và Quân đoàn Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC). Theo CFR, Quân đội chính quy vẫn giữ vai trò nòng cốt về quân số phổ thông với 350.000 lính bộ binh (bao gồm cả lực lượng nghĩa vụ), cùng 37.000 quân nhân thuộc lực lượng Không quân và 15.000 quân thuộc hệ thống Phòng không. Tuy nhiên, sức mạnh thực tế của Tehran lại nằm trọng tâm ở IRGC – lực lượng vốn được coi là "lá chắn" bảo vệ chế độ.

IRGC là một "quân đội trong quân đội" với đầy đủ các quân chủng riêng biệt:

Lục quân: thiện chiến và được trang bị hiện đại.

Hải quân: Kiểm soát các hoạt động tại Eo biển Hormuz chiến lược, sử dụng chiến thuật "bầy đàn" với các tàu cao tốc vũ trang.

Không quân: Quản lý chương trình tên lửa đạn đạo và máy bay không người lái (UAV) - "át chủ bài" của Iran.

Lực lượng Basij: Lực lượng dân quân tình nguyện với hàng triệu thành viên, đóng vai trò kiểm soát an ninh nội địa và dự bị chiến đấu.

Lực lượng Quds: Đơn vị tinh nhuệ chuyên trách các hoạt động tình báo và tác chiến nước ngoài (tại Syria, Iraq, Lebanon...), xây dựng mạng lưới "Trục kháng chiến" ở Trung Đông.

Cũng theo CFR, tương quan quyền lực giữa Quân đội Chính quy và Vệ binh Cách mạng Iran có sự chênh lệch rõ nét. Dù có quân số mặt đất khiêm tốn hơn với khoảng 150.000 người, IRGC lại thể hiện sự vượt trội trong các lĩnh vực chiến lược. Đáng chú ý, Hải quân của Vệ binh Cách mạng sở hữu hơn 20.000 quân, con số này lớn hơn cả quy mô Hải quân chính quy (18.000 người), cho thấy quyền kiểm soát tuyệt đối của lực lượng này tại các vùng biển then chốt.

Đặc biệt, IRGC còn nắm giữ Lực lượng Hàng không Vũ trụ với 15.000 nhân sự – đơn vị trực tiếp quản lý kho tên lửa và máy bay không người lái (UAV) tối tân. Điểm tạo nên sự khác biệt về chiều sâu chiến tranh của Iran chính là lực lượng bán quân sự Basij; với khả năng huy động lên tới 600.000 người, lực lượng dự bị khổng lồ này giúp tổng quy mô của hệ thống Vệ binh Cách mạng áp đảo hoàn toàn cấu trúc quân sự truyền thống khi có biến cố xảy ra.

Sức mạnh và tầm ảnh hưởng của Quân đoàn Vệ binh cách mạng Hồi giáo Iran

Sức mạnh của IRGC không chỉ nằm ở quân số mà còn ở khả năng tác chiến bất đối xứng và tiềm lực tài chính:

1. Kho tên lửa và UAV khổng lồ

Iran được cho là sở hữu kho tên lửa đạn đạo và tên lửa hành trình lớn nhất Trung Đông, phần lớn do IRGC quản lý. Hệ thống vũ khí này được thiết kế với khả năng tấn công tầm xa, có thể vươn tới các mục tiêu cách hàng nghìn km, bao gồm nhiều căn cứ quân sự của Mỹ và Israel trong khu vực.

Bên cạnh đó, các dòng máy bay không người lái (UAV) do IRGC phát triển đã nhiều lần được ghi nhận có hiệu quả thực chiến, trở thành thành tố quan trọng trong chiến lược tác chiến phi đối xứng của Iran.

Tehran cũng công bố một số hệ thống tên lửa thế hệ mới, trong đó có các mẫu được giới thiệu là tên lửa siêu vượt âm như Fattah hay Khoramshahr-4, với khả năng cơ động cao nhằm vượt qua các lớp phòng thủ hiện đại.

IRGC còn xây dựng các “thành phố tên lửa” dưới lòng đất để cất giữ tên lửa và UAV, qua đó bảo vệ khí tài trước các cuộc tấn công phủ đầu và tăng khả năng triển khai linh hoạt.

2. Tác chiến bất đối xứng

Chiến lược quân sự của Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran chủ yếu dựa trên mô hình chiến tranh bất đối xứng, nhằm bù đắp khoảng cách về công nghệ và sức mạnh quân sự so với các cường quốc. Thay vì lựa chọn đối đầu trực diện, IRGC tập trung xây dựng các công cụ răn đe gián tiếp như mạng lưới lực lượng ủy nhiệm, năng lực chiến tranh mạng và khả năng kiểm soát các tuyến hàng hải chiến lược trong khu vực.

Trong chiến lược này, lực lượng ủy nhiệm (proxy) được xem là một trụ cột quan trọng. Iran hỗ trợ và duy trì quan hệ với nhiều nhóm vũ trang tại Trung Đông, qua đó mở rộng ảnh hưởng địa chính trị và có thể gây sức ép lên đối thủ mà không cần trực tiếp tham chiến. Cách tiếp cận này cũng khiến việc xác định trách nhiệm và tiến hành các biện pháp trả đũa trở nên phức tạp hơn đối với các đối thủ của Tehran.

Bên cạnh đó, IRGC đầu tư mạnh vào tên lửa và năng lực tác chiến mạng. Iran hiện được đánh giá sở hữu kho tên lửa đạn đạo và tên lửa hành trình lớn nhất Trung Đông, với trọng tâm là khả năng tấn công tầm xa và sức công phá lớn. Song song với đó, các hoạt động chiến tranh mạng được sử dụng như một công cụ để gây áp lực lên hạ tầng kinh tế, quân sự hoặc truyền thông của đối phương.

Một yếu tố khác trong chiến lược của IRGC là khả năng gây sức ép đối với các tuyến hàng hải chiến lược, đặc biệt tại khu vực Vịnh Ba Tư và eo biển Hormuz – nơi vận chuyển một lượng lớn dầu mỏ toàn cầu. Lực lượng này được cho là có thể sử dụng tàu cao tốc, thủy lôi và các phương tiện tác chiến phi đối xứng khác để đe dọa hoặc làm gián đoạn hoạt động vận tải biển khi cần thiết.

Nhờ sự kết hợp giữa các công cụ quân sự và phi quân sự này, chiến lược của IRGC cho phép Iran duy trì khả năng răn đe và tạo lợi thế trong các cuộc xung đột kéo dài, đồng thời hạn chế rủi ro khi phải đối đầu trực tiếp với các lực lượng quân sự mạnh hơn.

Trước đó, vào năm 2019, trong nhiệm kỳ đầu của ông Donald Trump, Mỹ liệt IRGC vào danh sách các tổ chức khủng bố nước ngoài. Canada hành động tương tự năm 2024. Anh và Liên minh châu Âu (EU) cũng nêu ý định này nhưng chưa thực hiện.

Đế chế kinh tế

Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran không chỉ là quân đội mà còn là đế chế kinh tế lớn nhất đất nước, kiểm soát các ngành công nghiệp chủ chốt như dầu khí, xây dựng, viễn thông và tài chính. Sự can dự sâu rộng này giúp họ chi phối nền kinh tế, củng cố quyền lực, nhưng đồng thời khiến Iran chịu các lệnh trừng phạt quốc tế, gây thiệt hại nặng nề, làm suy yếu kinh tế quốc gia.

Theo Viện nghiên cứu Quốc tế, Nguồn tài chính của Lãnh tụ tối cao Ayatollah Ali Khamenei và Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran phần lớn không đến từ ngân sách chính thức, mà dựa vào các “đế chế kinh tế” riêng. IRGC kiểm soát mạng lưới doanh nghiệp rộng lớn thông qua các ngân hàng, nhà máy và công ty trong nhiều lĩnh vực, từ hóa dầu, xây dựng đến công nghiệp ô tô. Trong đó, tập đoàn xây dựng Khatam al-Anbiya, thành lập năm 1990, được xem là nhà thầu lớn nhất Iran và được một số ước tính phương Tây định giá khoảng 50 tỷ USD.thống mà chính phủ Iran sử dụng.

Bên cạnh hệ thống doanh nghiệp trong nước, một nguồn thu quan trọng khác của IRGC đến từ hoạt động kinh doanh dầu mỏ. Khi ngân sách nhà nước gặp khó khăn, Tehran được cho là đã phân bổ một phần sản lượng dầu cho các cơ quan an ninh. Trước chiến sự gần đây, khoảng 500.000 thùng dầu mỗi ngày – tương đương gần một phần tư xuất khẩu của Iran – được chuyển cho IRGC.

Lượng dầu này sau đó được bán thông qua mạng lưới trung gian phức tạp gồm các công ty vỏ bọc và sàn giao dịch quốc tế, với khách hàng chủ yếu là Trung Quốc. Theo một số quan chức Mỹ, hệ thống giao dịch này vừa linh hoạt vừa tinh vi, giúp IRGC duy trì nguồn tài chính đáng kể bên ngoài các kênh chính thức.

×