Về miền quê làm tranh ở Huế từng có nghệ nhân đem hơn 100 mộc bản chôn dưới lòng đất để giữ nghề

Hành trình hồi sinh tranh làng Sình (Huế) từ những mộc bản chôn sâu dưới lòng đất

Dọc theo bờ sông Hương, làng Sình (phường Dương Nỗ, thành phố Huế) từng trải qua một thời kỳ vắng bóng hoàn toàn những bản tranh khắc gỗ và mùi giấy dó quét điệp.

Ít ai biết rằng, để dòng tranh dân gian này còn hiện diện và đi sâu vào đời sống hiện đại của người Huế như hôm nay, hơn 100 bộ mộc bản cổ đã phải nằm ẩn mình dưới lòng đất suốt hơn hai thập kỷ.

Tranh Sình ra đời từ nhu cầu tín ngưỡng dân gian của cư dân vùng Thuận Hóa. Không cầu kỳ như tranh Hàng Trống, không thiên về tả thực như tranh Đông Hồ, tranh Sình mang vẻ đẹp thô mộc, trực diện và giàu tính biểu tượng.

Tranh chủ yếu dùng trong cúng tế, lễ cầu an, cầu phúc, giải hạn, nhất là vào dịp Tết. Với người dân, mỗi bức tranh không chỉ là hình ảnh mà còn là “vật dẫn” kết nối con người với thần linh, tổ tiên.

Tại không gian làm việc của gia đình, bà Trần Thị Gái (73 tuổi) - vợ của nghệ nhân Kỳ Hữu Phước (75 tuổi), đang tỉ mẩn thao tác với từng chiếc khuôn in kim loại và các bức tranh. Bà Gái cẩn thận in từng bức tranh con giáp bằng phương pháp thủ công tại xưởng.

Trong cuộc trò chuyện với PV Dân Việt, bà Gái nhiều lần nhắc về thời điểm ông Phước mang hơn 100 bộ mộc bản để đem đi chôn giấu.

Theo tìm hiểu, trước năm 1975, tại làng Sình, nghề làm tranh dân gian là sinh kế của cả làng. Người người, nhà nhà nơi đây đều gắn bó với giấy dó, mộc bản, màu tự nhiên và cọ vẽ.

Sau năm 1975, tình hình kinh tế đất nước khó khăn, vẽ tranh bị cho là lãng phí và mê tín dị đoan. Nghề tranh dần dần bị phai mờ bởi thời cuộc, nhưng không mất hẳn, nó vẫn âm thầm sống nhờ bàn tay của những người kiên trì với nghề.

Bà Trần Thị Gái tâm sự: “Ông nhà tôi từng đem mộc bản chôn dưới đất để giữ nghề. Ông ấy bảo, làm tranh không chỉ là sinh kế mà là giữ “hồn vía” của làng. Mất mộc bản là mất nghề, mất luôn ký ức của làng”.

Quyết tâm khôi phục bằng được làng tranh, ông Phước vận động dân làng cùng làm. Biết được điều gì về nghề, ông truyền lại hết, không giấu riêng một bí quyết nào. Ông mất nhiều công sức để làm khuôn nhưng sẵn sàng cho bà con mượn dùng, có khi còn tặng luôn.

Ngày 12/5/2016, làng nghề tranh dân gian làng Sình được công nhận là làng nghề truyền thống.

Năm 2019, được công nhận là điểm du lịch làng nghề. Mỗi độ xuân về, sắc màu tranh lại thắp lên một thứ nắng ấm rất riêng nơi bến sông Hương. Đó không chỉ là tranh, mà là ký ức văn hóa của Huế được truyền từ bàn tay nghệ nhân xưa sang hơi thở của hôm nay, bền bỉ và lặng lẽ như chính dòng sông chảy qua làng.

Phát triển tranh làng Sình

Hiện nay, làng Sình còn khoảng 20 - 30 hộ tham gia làm tranh, tập trung chủ yếu vào mùa Tết, từ tháng Mười âm lịch đến sau Rằm tháng Giêng. Tranh Sình không chỉ hiện diện trong các nghi lễ mà còn xuất hiện tại triển lãm, trường học, không gian sáng tạo. Dẫu hình thức có đổi thay, cái cốt của tranh vẫn vẹn nguyên: mộc mạc, chân thành và niềm tin vào điều thiện lành.

Bà Gái cho biết, quá trình khôi phục nghề làm tranh đối mặt với thực tế mới là nguồn nguyên liệu pha màu truyền thống không còn đáp ứng được yêu cầu hiện tại.

Trước đây, để có màu vẽ, người thợ làm tranh phải lặn lội vào rừng tìm kiếm rễ cây, lá cỏ (như hạt mồng tơi, hoa hòe...) để tự pha chế thành màu tự nhiên. Hiện nay, để tối ưu hóa thời gian sản xuất, gia đình nghệ nhân Kỳ Hữu Phước đã chuyển sang sử dụng màu công nghiệp.

Việc thay đổi chất liệu màu là sự thích ứng tất yếu để duy trì nghề làm tranh và giữ cho nghề được tồn tại. Tuy màu sắc tự nhiên đã không còn được sử dụng trong tranh làng Sình, nhưng việc tiếp tục sử dụng các bản in, khuôn in gốc và giấy dó quét điệp là cách gia đình ông Kỳ Hữu Phước và bà Trần Thị Gái giữ lại nét truyền thống cho dòng tranh dân gian làng Sình.

Gia đình nghệ nhân Kỳ Hữu Phước sớm nhận ra một thực tế khắc nghiệt rằng nếu chỉ bó hẹp trong việc làm tranh phục vụ thờ cúng thì nghề làm tranh sẽ lại một lần nữa mai một. Để dòng tranh dân gian sống được trong đời sống hiện đại, một cuộc chuyển mình đã diễn ra. Từ những bản khắc xưa, gia đình nghệ nhân Kỳ Hữu Phước sáng tạo thêm những bức tranh vẽ ban nhạc bát âm, tranh 12 con giáp, hay những bức họa tái hiện cảnh sinh hoạt đời thường bình dị của người Việt Nam.

Sự thay đổi này đã biến tranh làng Sình từ một sản phẩm tâm linh thuần túy trở thành một sản phẩm văn hóa du lịch độc đáo. Những nỗ lực không ngừng nghỉ đó đã được đền đáp bằng sự công nhận của các cấp, các ngành.

Tại xưởng tranh, hàng loạt giấy chứng nhận dành cho ông Kỳ Hữu Phước với những đóng góp về khía cạnh văn hóa của thành phố Huế, tiêu biểu như chứng nhận tích cực tham gia "Hướng dẫn trải nghiệm in tranh, nghề truyền thống tranh dân gian làng Sinh tại Lễ hội làng Dương Nỗ nhân kỷ niệm 133 năm Ngày sinh của Chủ tịch Hồ Chí Minh (19/5/1890-19/5/2023) và 125 năm Bác Hồ về sống ở làng Dương Nỗ (1898-2023)” hay chứng nhận tham gia Festival Huế 2025… được treo trang trọng tại không gian trưng bày của xưởng.

Những tấm giấy khen, bằng khen là sự công nhận đối với tâm huyết của ông Phước, cũng là minh chứng cho thấy nghề làm tranh truyền thống làng Sình đã vượt qua giai đoạn bị mai một để tồn tại đến ngày nay.

×