Vị hoàng đế xuất sắc nhất của nước Liêu đã khiến nhà Tống phải chịu nhục ra sao?

12 tuổi đăng cơ, bị mẹ nắm trọn quyền lực: Bí mật phía sau vị hoàng đế kiệt xuất nhất Đại Liêu

Trong lịch sử nhà Liêu, nếu hỏi vị hoàng đế nào khiến Bắc Tống phải e dè suốt nhiều thập kỷ, câu trả lời gần như chỉ có một: Liêu Thánh Tông Gia Luật Long Tự. Ông là vị quân chủ trị vì gần nửa thế kỷ, đưa nước Liêu bước vào thời kỳ cường thịnh nhất. Thế nhưng, ít ai biết rằng khi khoác lên mình long bào, Gia Luật Long Tự chỉ là một cậu bé 12 tuổi, còn toàn bộ quyền lực thực sự lại nằm trong tay một người phụ nữ – Hoàng thái hậu Tiêu Yến Yến.

Chính người mẹ quyền lực ấy đã tạo nên một trong những vị minh quân xuất sắc nhất của dân tộc Khiết Đan.

Năm 971, Gia Luật Long Tự chào đời, là con trai của Liêu Cảnh Tông Gia Luật Hiền và Hoàng hậu Tiêu Yến Yến. Khi ấy, triều Liêu đã trở thành một thế lực lớn ở phương bắc, nhưng bên trong vẫn tồn tại không ít mâu thuẫn giữa các quý tộc Khiết Đan, trong khi phía nam, nhà Tống luôn nuôi tham vọng thu hồi vùng Yên Vân thập lục châu.

Năm 982, Liêu Cảnh Tông qua đời vì bệnh. Cái chết của ông lập tức đặt cả triều đình trước một thử thách lớn. Người kế vị mới chỉ 12 tuổi, chưa đủ khả năng tự điều hành quốc gia. Trong hoàn cảnh ấy, Tiêu Yến Yến đứng ra nhiếp chính.

Lịch sử Trung Hoa từng xuất hiện không ít Thái hậu nắm quyền, nhưng người vừa có tài trị quốc, vừa giỏi thao lược quân sự như Tiêu Yến Yến lại vô cùng hiếm. Bà nhanh chóng ổn định triều đình, bổ nhiệm những đại thần tài giỏi như Gia Luật Tà Chẩn, Hàn Đức Nhượng và danh tướng Gia Luật Hưu Ca giữ các vị trí then chốt.

Để củng cố quyền lực cho con trai, Tiêu Thái hậu còn khéo léo dùng quan hệ thông gia và ân thưởng để gắn kết các công thần với hoàng thất. Cháu gái của bà được gả cho Gia Luật Tà Chẩn, còn Gia Luật Hưu Ca được ban chính chiến mã của hoàng đế như biểu tượng cho sự tín nhiệm tuyệt đối.

Nhờ vậy, triều đình nhà Liêu nhanh chóng ổn định sau biến cố truyền ngôi.

Thế nhưng, Tiêu Thái hậu vẫn chưa yên tâm. Bà hiểu rằng ngai vàng chỉ có thể bền vững nếu chính hoàng đế đủ năng lực nắm giữ nó. Vì vậy, Gia Luật Long Tự phải trải qua một tuổi thơ mà nhiều người gọi là "không có lấy một ngày được sống như một đứa trẻ".

Khác với nhiều vị hoàng đế chỉ mải mê săn bắn hay hưởng lạc, Gia Luật Long Tự bị mẹ ép đọc sách mỗi ngày. Ông đặc biệt yêu thích các tác phẩm chính trị nổi tiếng đời Đường như "Trinh Quán Chính Yếu" và "Minh Hoàng Thực Lục", coi đó là cẩm nang trị quốc.

Điều đặc biệt hơn cả là vị hoàng đế trẻ còn tự tay dịch "Phúng Gián Tập" của Bạch Cư Dị sang chữ Khiết Đan để các đại thần cùng nghiên cứu. Với một dân tộc vốn nổi tiếng về võ lực như Khiết Đan, việc một vị hoàng đế coi trọng văn hóa và học thuật là điều hiếm thấy.

Nhưng Tiêu Thái hậu không chỉ dạy con bằng sách. Bà nhiều lần trực tiếp đưa Gia Luật Long Tự theo mình ra chiến trường. Đối với bà, một vị quân vương không thể chỉ biết ngồi trong cung điện.

Ông phải tận mắt chứng kiến chiến tranh, hiểu được sự sống chết của binh sĩ và biết cách điều binh khiển tướng.

Trong khi ấy, ở phía nam, Bắc Tống vừa hoàn thành việc thống nhất Trung Nguyên. Quốc lực hùng mạnh khiến Tống Thái Tông Triệu Quang Nghĩa tràn đầy tham vọng.

Mục tiêu lớn nhất của ông chính là thu hồi Yên Vân thập lục châu – vùng đất chiến lược đã nằm trong tay nhà Liêu nhiều thập kỷ.

Năm 986, Triệu Quang Nghĩa quyết định phát động cuộc Bắc phạt quy mô lớn. Ba đạo đại quân đồng loạt tiến đánh Liêu.

Thời gian đầu, quân Tống liên tiếp giành thắng lợi, khiến không ít người tin rằng ngày Yên Vân trở về với Trung Nguyên đã ở rất gần.

Nhưng chính lúc ấy, Tiêu Thái hậu lại thể hiện tài cầm quân đáng kinh ngạc. Bà không vội đối đầu trực diện mà chủ động để quân Tống tiến sâu, kéo dài tuyến tiếp tế. Khi đối phương bắt đầu mệt mỏi và phân tán lực lượng, quân Liêu mới tung chủ lực phản công.

Tại khu vực Trác Châu, đại quân Liêu đánh thẳng vào đội hình quân Tống. Lấy khỏe đánh mệt, lấy quân tinh nhuệ đánh quân đã hành quân đường dài, quân Liêu nhanh chóng đảo ngược cục diện. Ba cánh quân Tống lần lượt tan vỡ. Tống Thái Tông buộc phải hạ lệnh rút lui.

Không bỏ lỡ cơ hội, Tiêu Thái hậu cùng Gia Luật Long Tự trực tiếp chỉ huy quân Liêu truy kích. Các trận đánh ở Câu Quan, Ngũ Đài và Phi Hồ tiếp tục mang về thắng lợi cho quân Liêu.

Danh tướng Bắc Tống Dương Kế Nghiệp cũng tử trận trong chiến dịch này, trở thành một trong những tổn thất lớn nhất của triều Tống.

Chiến thắng năm 986 không chỉ giúp Gia Luật Long Tự khẳng định vị thế của mình, mà còn làm thay đổi hoàn toàn cán cân sức mạnh giữa hai đế quốc.

Từ đây, nhà Liêu không còn ở thế phòng thủ. Ngược lại, họ trở thành bên nắm quyền chủ động trên chiến trường, trong khi Bắc Tống phải bước vào giai đoạn dài đối phó với sức ép từ phương bắc.

Hiệp ước Thiền Uyên thay đổi lịch sử Tống – Liêu và cái kết của vị minh quân trị vì gần nửa thế kỷ

Chiến thắng trong cuộc Bắc phạt năm 986 không chỉ giúp nhà Liêu đánh tan tham vọng thu hồi Yên Vân thập lục châu của Bắc Tống, mà còn đưa Gia Luật Long Tự từ một vị hoàng đế trẻ tuổi trở thành biểu tượng của sức mạnh đế quốc Khiết Đan. Tuy nhiên, ông hiểu rõ một điều mà không phải bậc quân vương nào cũng nhận ra: một đế quốc chỉ dựa vào chiến tranh sẽ không thể trường tồn.

Những năm sau đó, dưới sự dìu dắt của Tiêu Thái hậu rồi sau khi chính thức nắm toàn bộ quyền lực, Gia Luật Long Tự không tiếp tục lao vào những cuộc chinh phạt bất tận. Ông chọn một con đường khác: dùng sức mạnh quân sự để buộc đối phương ngồi vào bàn đàm phán.

Đầu thế kỷ XI, quan hệ giữa Liêu và Bắc Tống vẫn liên tục căng thẳng. Dù nhiều lần thất bại, triều Tống vẫn không từ bỏ tham vọng giành lại vùng đất phía bắc. Ngược lại, nhà Liêu cũng thường xuyên tổ chức những cuộc nam chinh nhằm gây sức ép lên đối phương.

Đỉnh điểm xảy ra vào năm 1004.

Khi ấy, Gia Luật Long Tự cùng Tiêu Thái hậu thân chinh dẫn đại quân vượt biên giới, liên tiếp đánh bại các lực lượng phòng thủ của Bắc Tống. Quân Liêu tiến rất sâu xuống phía nam, áp sát thành Thiền Châu – cửa ngõ quan trọng bảo vệ kinh đô Khai Phong.

Sự xuất hiện của đại quân Liêu khiến cả triều đình Bắc Tống rơi vào cảnh hỗn loạn. Không ít đại thần đề nghị Tống Chân Tông nhanh chóng rút khỏi kinh thành để tránh nguy cơ bị bắt sống.

Thế nhưng, dưới sự khích lệ của tể tướng Khấu Chuẩn, Tống Chân Tông quyết định đích thân ra tiền tuyến, ổn định lòng quân. Việc hoàng đế xuất hiện trên thành Thiền Châu đã giúp tinh thần quân Tống được vực dậy, khiến chiến sự rơi vào thế giằng co.

Đúng lúc ấy, Gia Luật Long Tự đưa ra một quyết định khiến hậu thế đánh giá ông là một nhà chính trị xuất sắc. Ông không tiếp tục liều lĩnh tấn công Khai Phong. Thay vào đó, ông chủ động chấp nhận thương lượng. Kết quả là Hiệp ước Thiền Uyên được ký kết cuối năm 1004.

Theo hiệp ước, Bắc Tống mỗi năm sẽ cống nạp cho nhà Liêu 100.000 lạng bạc và 200.000 tấm lụa. Đổi lại, nhà Liêu chấm dứt các cuộc nam chinh, hai nước công nhận biên giới của nhau và duy trì quan hệ hòa bình.

Trong con mắt nhiều người đương thời, đây là một sự nhượng bộ của Bắc Tống. Nhưng dưới góc nhìn hiện đại, Hiệp ước Thiền Uyên lại mang ý nghĩa lớn hơn nhiều.

Nó giúp chấm dứt hàng chục năm chiến tranh liên miên giữa hai đế quốc hùng mạnh nhất Đông Á lúc bấy giờ. Suốt hơn một thế kỷ sau đó, dù vẫn có những va chạm nhỏ, biên giới Liêu – Tống nhìn chung giữ được ổn định, tạo điều kiện để cả hai quốc gia phát triển kinh tế, thương mại và văn hóa.

Gia Luật Long Tự cũng hiểu rằng, của cải thu được từ cống nạp hằng năm còn giá trị hơn nhiều so với việc chiếm thêm vài tòa thành rồi phải duy trì một cuộc chiến tốn kém.

Sau khi Tiêu Thái hậu qua đời năm 1009, Gia Luật Long Tự chính thức tự mình điều hành toàn bộ đất nước. Đây cũng là giai đoạn nhà Liêu bước vào thời kỳ cực thịnh.

Ông chú trọng hoàn thiện bộ máy hành chính, tiếp tục áp dụng mô hình cai trị "Nam diện quan – Bắc diện quan", phù hợp với đặc điểm vừa quản lý người Khiết Đan du mục, vừa cai trị đông đảo cư dân người Hán ở phía nam.

Không chỉ vậy, ông còn quan tâm đến giáo dục và văn hóa. Là người ham đọc sách từ nhỏ, Gia Luật Long Tự khuyến khích việc học tập trong giới quý tộc Khiết Đan, đồng thời tiếp thu nhiều yếu tố quản trị của người Hán nhưng vẫn giữ gìn bản sắc dân tộc mình.

Năm 1011, ông ra lệnh xây dựng Đại Định phủ, kinh đô phụ của nhà Liêu, lấy Trường An và Khai Phong làm hình mẫu. Thành trì được quy hoạch quy củ, cung điện, phố xá và hệ thống hành chính đều thể hiện tham vọng xây dựng một đế quốc hùng mạnh không thua kém các triều đại Trung Nguyên.

Trong hơn bốn mươi năm trị vì, Gia Luật Long Tự không chỉ nổi tiếng là một vị hoàng đế giỏi quân sự mà còn được đánh giá cao về khả năng dùng người.

Ông tiếp tục trọng dụng những đại thần do Tiêu Thái hậu để lại như Hàn Đức Nhượng và nhiều công thần khác, không vì quyền lực đã vững chắc mà nghi kỵ hay thanh trừng họ. Chính sự ổn định ấy giúp triều đình nhà Liêu duy trì được sức mạnh trong thời gian dài.

Dĩ nhiên, cũng như bất kỳ đế quốc nào, nhà Liêu dưới thời Gia Luật Long Tự không tránh khỏi những khó khăn. Việc quản lý một lãnh thổ rộng lớn với nhiều sắc tộc khác nhau luôn là thách thức, trong khi các bộ lạc ở biên cương vẫn thường xuyên nổi dậy. Tuy nhiên, nhìn tổng thể, đây vẫn được xem là giai đoạn huy hoàng nhất trong lịch sử triều Liêu.

Năm 1031, sau gần nửa thế kỷ trị vì, Gia Luật Long Tự lâm bệnh rồi qua đời ở tuổi 61. Ông được dâng thụy hiệu Văn Vũ Đại Hiếu Hoàng đế, miếu hiệu Liêu Thánh Tông, an táng tại Khánh Lăng.

Khi nhìn lại cuộc đời của vị hoàng đế này, hậu thế thường nhắc đến hai người. Một là Gia Luật Long Tự – vị quân vương đưa nhà Liêu lên đỉnh cao quyền lực. Người còn lại chính là Tiêu Thái hậu.

Nếu không có sự giáo dục nghiêm khắc, tầm nhìn chính trị và những năm tháng nhiếp chính đầy bản lĩnh của bà, có lẽ cậu bé 12 tuổi năm nào khó có thể trở thành một minh quân lẫy lừng trong lịch sử.

Có người từng nhận xét rằng, điều Tiêu Thái hậu để lại cho con trai không chỉ là một ngai vàng, mà còn là phương pháp trị quốc và bản lĩnh của một đế vương.

Còn Gia Luật Long Tự cũng không phụ sự kỳ vọng ấy. Trong gần 50 năm cầm quyền, ông không những giữ vững cơ nghiệp do tổ tiên gây dựng mà còn khiến nhà Liêu trở thành thế lực khiến Bắc Tống phải kiêng dè, đồng thời tạo nên một giai đoạn hòa bình và thịnh trị hiếm có ở phương Bắc.

Bởi vậy, trong lịch sử triều Liêu, Gia Luật Long Tự không chỉ được nhớ đến là vị hoàng đế trị vì lâu nhất, mà còn được xem là một trong những minh quân xuất sắc nhất của cả thời đại Liêu – Tống, người đã chứng minh rằng sức mạnh của một đế quốc không chỉ nằm ở những chiến thắng trên chiến trường, mà còn ở khả năng biết dừng đúng lúc để biến chiến thắng quân sự thành nền hòa bình lâu dài.

×