Vì sao các ruộng lúa ven sông Vĩnh Điện ở một phường của Đà Nẵng (địa phận Quảng Nam cũ) cứ hay bị "chết trẻ"?

Lúa ngả vàng vì thiếu nước

Những ngày nắng như đổ lửa, trên cánh đồng lúa đang vào giai đoạn làm đòng ở phường Điện Bàn Đông (TP. Đà Nẵng), bà Lê Thị Mười không giấu được sự lo lắng khi nhìn những bông lúa bắt đầu ngả vàng vì thiếu nước.

Đưa tay vuốt nhẹ nhánh lúa, bà Mười cho biết chỉ vài ngày trước, gia đình vẫn hy vọng sẽ có một đợt nước ngọt về kịp để cứu cả cánh đồng. Thế nhưng, nắng nóng kéo dài khiến nước trong kênh cạn dần, còn nguồn nước từ sông Vĩnh Điện lại bị nhiễm mặn.

"Người làm ruộng sợ nhất là lúc lúa cần nước mà mình không biết xoay xở thế nào. Nhìn ruộng nứt nẻ, lúa trổ không đều, lòng nóng như lửa đốt", bà Mười chia sẻ. Gia đình bà có vài sào lúa.

Diện tích không lớn nhưng là nguồn lương thực và thu nhập chính của cả gia đình. Từ đầu vụ, vợ chồng bà đã đầu tư giống, phân bón, công chăm sóc, phòng trừ sâu bệnh. Đến giai đoạn quyết định năng suất thì nước tưới lại trở thành nỗi ám ảnh.

Theo bà Mười, điều đáng lo không chỉ là thiếu nước mà nhiều thời điểm dù có nước cũng không thể bơm vào đồng vì độ mặn vượt ngưỡng cho phép. Nếu cố lấy nước, nguy cơ mất trắng cả vụ lúa còn lớn hơn.

Không chỉ gia đình bà Mười, hàng nghìn hộ nông dân tại các vùng Điện Bàn Đông, Điện Bàn Bắc, Gò Nổi và nhiều khu vực sản xuất phụ thuộc nguồn nước sông Vĩnh Điện đều đang chung nỗi lo.

Những ngày cao điểm nắng nóng, từ sáng sớm, người dân đã có mặt ngoài đồng, liên tục theo dõi các tuyến kênh mương và chờ thông báo vận hành trạm bơm. Tuy nhiên, khi độ mặn trên sông tăng cao, nhiều trạm bơm buộc phải giảm công suất hoặc tạm ngừng hoạt động để tránh đưa nước mặn vào đồng ruộng.

Ông Trần Văn Tư, nông dân khu vực Tứ Câu, cho biết có hôm nghe tin trạm bơm mở nước, bà con lập tức ra đồng khơi thông rãnh dẫn. Thế nhưng chỉ sau một thời gian ngắn, việc bơm nước lại phải dừng vì độ mặn vượt ngưỡng. "Máy bơm có, kênh mương có, ruộng cũng chờ sẵn, nhưng nước mặn thì đành chịu. Bơm vào chỉ làm lúa chết nhanh hơn", ông Tư nói.

Không chỉ cây lúa, nhiều diện tích rau màu ven sông cũng rơi vào tình trạng thiếu nước nghiêm trọng. Một số hộ phải tận dụng nguồn nước giếng để tưới cầm chừng nhưng giữa cao điểm mùa khô, mực nước ngầm cũng suy giảm nhanh. Nhiều luống rau vừa bén rễ đã vàng lá, sinh trưởng chậm, thậm chí chết khô do nguồn nước không bảo đảm.

Đối với người dân vùng hạ lưu sông Vĩnh Điện, hạn hán và xâm nhập mặn không còn là hiện tượng bất thường. Điều khiến họ trăn trở là tình trạng này lặp đi lặp lại nhiều năm.

Mỗi mùa nắng, người dân lại phải chờ đợi nước ngọt từ thượng nguồn, chờ độ mặn giảm, chờ đập tạm được hàn khẩu, chờ lịch bơm luân phiên. Trong khi đó, cây lúa vẫn phát triển theo quy luật tự nhiên và không thể chờ đợi.

Đập vĩnh cửu mở hướng chủ động ngăn mặn

Theo ngành thủy lợi, sông Vĩnh Điện hiện là nguồn cấp nước tưới cho hơn 2.000ha đất sản xuất nông nghiệp thông qua 14 trạm bơm. Đây cũng là nguồn nước quan trọng phục vụ sinh hoạt và nhiều hoạt động kinh tế của khu vực hạ lưu.

Khi xâm nhập mặn diễn biến phức tạp, không chỉ một vài cánh đồng bị ảnh hưởng mà toàn bộ vùng sản xuất rộng lớn đều đối mặt với nguy cơ thiếu nước.

Để ứng phó trong mùa khô năm nay, TP. Đà Nẵng đã đầu tư xây dựng đập ngăn mặn thời vụ trên sông Vĩnh Điện tại khu vực phường Điện Bàn Đông. Công trình dài khoảng 105m, có tổng kinh phí khoảng 2,6 tỷ đồng nhằm giữ nước ngọt phục vụ sản xuất trong thời gian cao điểm hạn hán.

Tuy nhiên, chính lãnh đạo ngành nông nghiệp cũng nhìn nhận, đập tạm chỉ là giải pháp tình thế.

Mỗi năm, địa phương phải chi khoảng 3-4 tỉ đồng để đắp đập ngăn mặn. Khi mùa mưa lũ đến, công trình lại phải tháo bỏ để trả lại dòng chảy tự nhiên, bảo đảm thoát lũ cho hạ lưu. Hơn 10 năm qua, vòng lặp đắp - phá này đã tiêu tốn trên 30 tỉ đồng ngân sách.

Song song với giải pháp trước mắt, thành phố cũng giao ngành nông nghiệp hoàn thiện đề án đầu tư đập ngăn mặn vĩnh cửu trên sông Vĩnh Điện.

Theo nhiều nông dân, đập tạm có thể giúp vượt qua một vụ sản xuất khó khăn, nhưng để bảo đảm lâu dài cho hàng nghìn hecta lúa, hoa màu và sinh kế của người dân, điều cần thiết vẫn là một công trình ngăn mặn ổn định, có khả năng điều tiết nước chủ động.

Khi biết thông tin thành phố đang lập đề án trình cấp có thẩm quyền xem xét chủ trương đầu tư đập ngăn mặn vĩnh cửu, nhiều người dân không giấu được sự phấn khởi.

"Nghe thành phố tính làm đập lâu dài, bà con mừng lắm. Chỉ mong công trình sớm được triển khai, có cửa van điều tiết hợp lý để mùa nắng giữ được nước ngọt, mùa mưa vẫn thoát lũ an toàn. Có vậy thì nông dân mới yên tâm bám ruộng, gắn bó với đồng đất", ông Trần Văn Tư bày tỏ.

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu khiến hạn hán và xâm nhập mặn ngày càng diễn biến khó lường, kỳ vọng về một công trình ngăn mặn vĩnh cửu trên sông Vĩnh Điện không chỉ là mong muốn của người dân mà còn là yêu cầu cấp thiết để bảo vệ vùng sản xuất nông nghiệp trọng điểm, bảo đảm an ninh nguồn nước và sinh kế bền vững cho hàng nghìn hộ dân ven sông.

×