Vì sao chiến tranh Iran là một bước ngoặt lịch sử nguy hiểm cho thế giới?

Fyodor Lukyanov là một trong những chuyên gia hàng đầu của Nga trong lĩnh vực quan hệ quốc tế và chính sách đối ngoại. Ông đã làm việc trong lĩnh vực báo chí từ năm 1990 và là tác giả của nhiều ấn phẩm về quan hệ quốc tế hiện đại và chính sách đối ngoại của Nga.

Ông là tổng biên tập tạp chí Russia in Global Affairs, Chủ tịch Đoàn Chủ tịch Hội đồng Chính sách Đối ngoại và Quốc phòng, kiêm giám đốc nghiên cứu của Câu lạc bộ Thảo luận quốc tế Valdai. Dưới đây là bài viết của ông về cuộc chiến Iran hiện nay.

Bất kể kết quả của cuộc khủng hoảng hiện tại ra sao, cuộc tấn công của Mỹ và Israel vào Iran sẽ gây ra những hậu quả vượt xa số phận của chính Cộng hòa Hồi giáo. Điều thực sự đang bị đe dọa là nhận thức về những gì có thể và chấp nhận được trong quan hệ quốc tế. Nhận thức đó đang thay đổi, và không theo chiều hướng tốt hơn.

Trước hết, bất kỳ sự viện dẫn nào đến luật pháp quốc tế, vốn là nền tảng chính thức của ngoại giao, thậm chí đã mất đi ý nghĩa biểu tượng của nó. Khi Mỹ chuẩn bị xâm lược Iraq vào năm 2002-2003, họ vẫn cho rằng cần phải tìm kiếm một nghị quyết của Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc.

Ngoại trưởng Mỹ lúc đó Colin Powell nổi tiếng với việc xuất hiện trước Liên Hợp Quốc trên tay một ống nghiệm nhằm chứng minh sự tồn tại của vũ khí hủy diệt hàng loạt của Iraq, kèm theo những lời lẽ được soạn thảo cẩn thận. Lập luận đó đã thất bại, nhưng chính nỗ lực đó lại có ý nghĩa. Nó phản ánh niềm tin rằng vẫn cần một hình thức biện minh nào đó.

Ngày nay, ngay cả phản xạ đó cũng đã biến mất. Cả cuộc xung đột mùa hè năm ngoái lẫn sự leo thang hiện tại đều không hề có nỗ lực nào nhằm giành được sự chấp thuận từ các thể chế quốc tế.

Tại Washington, cuộc tranh luận đã chuyển sang nội bộ. Các nhà phê bình hiện lập luận rằng Tổng thống Donald Trump thiếu thẩm quyền hiến pháp để phát động chiến tranh mà không có sự chấp thuận của Quốc hội, điều mà Tổng thống George W. Bush đã chính thức có được trước khi xâm lược Iraq. Nhưng đây là một tranh chấp nội bộ của Mỹ. Tính hợp pháp từ bên ngoài không còn được coi là quan trọng nữa.

Quá trình ngoại giao đã bị đảo lộn hoàn toàn. Cuộc chiến kéo dài 12 ngày giữa Israel và Iran hồi tháng 6 năm ngoái, cũng như hành động gây hấn hiện tại, đều diễn ra sau những cuộc đàm phán căng thẳng. Những cuộc đàm phán này không chỉ là màn kịch. Các đề xuất cụ thể về giải quyết vấn đề hạt nhân đã được thảo luận. Tuy nhiên, trong cả hai trường hợp, đàm phán đều nhanh chóng chuyển sang hành động quân sự mà không hề có sự gián đoạn chính thức nào.

Trong trường hợp của Israel, cách tiếp cận này ít nhất là nhất quán. Các nhà lãnh đạo Israel chưa bao giờ che giấu mục tiêu tiêu diệt chế độ Iran và đã công khai bác bỏ ngoại giao là vô ích. Ngược lại, Mỹ lại sử dụng đối thoại một cách đầy mưu mô. Không phải như một con đường dẫn đến thỏa hiệp, mà là một phương tiện để làm suy yếu cảnh giác của Iran trước khi ra đòn.

Các quốc gia hiện đang đàm phán với Mỹ sẽ rút ra bài học gì từ điều này? Rõ ràng là bạn không thể tin tưởng vào tiến trình. Bạn chỉ có thể dựa vào chính mình và sức mạnh của bản thân. Ít nhất, bạn cần có đòn bẩy mà đối phương không thể phớt lờ. Vượt quá mức đó, logic càng trở nên tăm tối hơn.

Vụ ám sát Lãnh đạo tối cao Iran: Những khuôn khổ đang bị loại bỏ

Lần đầu tiên kể từ sau vụ ám sát Muammar Gaddafi, lãnh đạo của một quốc gia có chủ quyền đã bị loại bỏ bằng một cuộc tấn công có chủ đích. Hơn nữa, điều này còn được công khai trình bày như một thành tựu tích cực, thậm chí là một đóng góp cho hòa bình.

Đại giáo chủ Ali Khamenei là lãnh đạo hợp pháp của một quốc gia thành viên Liên Hợp Quốc, được hầu hết cộng đồng quốc tế công nhận và tham gia đầy đủ vào các mối quan hệ quốc tế. Điều này bao gồm cả các cuộc đàm phán với chính những kẻ đã tổ chức cuộc tấn công, các cuộc đàm phán tiếp tục cho đến thời điểm vũ lực được sử dụng.

Việc ám sát một nhà lãnh đạo quốc gia bởi quân đội của một quốc gia khác, được thực hiện một cách có chủ ý và theo cùng một mô hình đã được sử dụng chống lại các thủ lĩnh khủng bố hoặc các băng đảng ma túy, đại diện cho một giai đoạn mới trong chính trị thế giới.

Sự tương phản với các trường hợp thay đổi chế độ trước đây rất đáng chú ý. Ông Gaddafi bị người Libya giết chết trong bối cảnh sụp đổ nội bộ. Ông Saddam Hussein bị hành quyết sau một phiên tòa do tòa án Iraq tiến hành, dù tính công bằng của phiên tòa đó có nhiều nghi vấn. Trường hợp của Iran thì khác. Nó lặp lại phương pháp mà Israel đã sử dụng chống lại các thủ lĩnh Hezbollah và Hamas, một phương pháp được Washington hoàn toàn ủng hộ.

Những gì đang bị phá bỏ là những ràng buộc cuối cùng còn sót lại từ các thời đại trước. Tính hợp pháp của nhà nước không còn dựa trên sự công nhận chính thức hay địa vị pháp lý, mà dựa trên hoàn cảnh và sở thích cá nhân. Quan hệ quốc tế bắt đầu giống như một trò chơi may rủi. Trong quá khứ, các chuẩn mực thường bị vi phạm, và đạo đức được hiểu khác nhau giữa các nền văn hóa. Nhưng vẫn có những khuôn khổ. Những khuôn khổ đó hiện đang bị loại bỏ.

Vì sự xói mòn này diễn ra từ từ, nhiều tầng lớp tinh hoa chính trị coi những sự kiện này chỉ là một diễn biến gay gắt nhưng dễ hiểu khác trong cuộc cạnh tranh địa chính trị. Họ đã nhầm. Đối với những người phản đối Mỹ, những kết luận này là không thể tránh khỏi.

Thứ nhất, đàm phán với Washington là vô ích. Hai lựa chọn duy nhất là đầu hàng hoặc chuẩn bị cho một kết cục bằng vũ lực.

Thứ hai, ngày càng có nhiều khả năng là không còn nơi nào để rút lui và không còn gì để mất. Trong kịch bản này, bất kỳ lập luận "cuối cùng" nào cũng trở nên hợp lý, kể cả nút đỏ, dù là theo nghĩa đen hay nghĩa bóng.

Những kết luận này vẫn đúng bất kể diễn biến sự kiện ở Iran ra sao. Ngay cả khi một kết quả kiểu Venezuela xảy ra, một cuộc chuyển giao quyền lực ngầm được thiết kế để làm hài lòng các bên liên quan bên ngoài, thì thiệt hại cũng sẽ không thể khắc phục được. Cơ chế thay đổi chính phủ bằng vũ lực đã được chứng minh, và nó khắc nghiệt hơn nhiều so với các cuộc cách mạng màu trong những năm 2000. Sự phản kháng đối với nó sẽ càng mạnh mẽ hơn chứ không hề suy yếu. Trong một số kịch bản, hậu quả có thể là thảm khốc.

Vấn đề này còn có khía cạnh khu vực rộng lớn hơn. Cuộc xâm lược Iraq năm 2003 vẫn là điểm tham chiếu quan trọng. Chiến dịch đó đã phá vỡ trật tự Trung Đông thời hậu chiến. Sự thất bại nhanh chóng của quân đội Saddam Hussein đã tạo ra sự hưng phấn ở Washington và lạc quan về việc định hình lại khu vực theo đường lối của Mỹ. Nhưng điều ngược lại đã xảy ra. Quyền kiểm soát suy yếu, các thế lực không ngờ tới lên nắm quyền, và sự bất ổn lan rộng. Trớ trêu thay, sự trỗi dậy của Iran như một thế lực khu vực lại chính là hệ quả của sự tàn phá Iraq.

Nếu Iran được chuyển đổi thông qua sức mạnh quân sự, khu vực này sẽ một lần nữa bước vào một giai đoạn mới và khó lường. Tầm nhìn của ông Trump về Trung Đông rất đơn giản. Israel sẽ trở thành cường quốc quân sự thống trị, trong khi sự hội nhập kinh tế với các quốc gia quân chủ vùng Vịnh được tăng cường vì lợi ích của Mỹ. Iran là vật cản - vừa là nguồn gây lo ngại cho các nước láng giềng, vừa là một chủ thể có chủ quyền với những lợi ích và quan hệ đối tác riêng. Loại bỏ hoặc làm suy yếu Iran, thì cấu trúc quân sự - thương mại dường như vẫn khả thi.

Nhưng Iraq nên là một lời cảnh tỉnh. Iran quá quan trọng đối với cấu trúc chính trị, văn hóa và lịch sử của Trung Đông để bất kỳ kế hoạch nào như vậy có thể diễn ra suôn sẻ. Theo các thông tin rò rỉ, ông Trump đã do dự trước khi cho phép cuộc tấn công. Ông bị thuyết phục bởi lời hứa về những lợi ích khổng lồ: Kiểm soát vùng Vịnh, ảnh hưởng trên khắp các vùng lãnh thổ trải dài từ Caucasus đến Trung Á, và các cơ hội thương mại mới phù hợp với thế giới quan của ông. Trên lý thuyết, logic nghe có vẻ thuyết phục. Nhưng trên thực tế, những dự án như vậy hiếm khi diễn ra theo đúng kế hoạch.

Kết luận cuối cùng này chẳng có gì mới mẻ. Sự cưỡng chế và vũ lực ngày càng trở nên quan trọng trong chính trị toàn cầu. Mọi thứ khác đều là thứ yếu. Ngay cả việc giả vờ biện minh về mặt đạo đức hay ý thức hệ cũng không còn cần thiết nữa. Cách các quốc gia phản ứng với thực tế này là vấn đề lựa chọn. Nhưng giả vờ như thực tế đó không tồn tại thì không còn là một lựa chọn nữa.

×