Vì sao Nhật Bản tin rằng có thể buộc Trung Quốc đầu hàng nhanh chóng vào năm 1937?

Vì sao Nhật Bản tin rằng có thể buộc Trung Quốc đầu hàng nhanh chóng vào năm 1937?

Năm 1937, giới lãnh đạo quân sự Nhật Bản gần như không nghi ngờ rằng họ có thể nhanh chóng khuất phục Trung Quốc. Theo tính toán của Tokyo, đây sẽ chỉ là một chiến dịch quân sự quy mô hạn chế nhằm kiểm soát miền Bắc Trung Quốc và dựng lên một chính quyền bù nhìn thân Nhật, tương tự những gì họ đã làm ở Mãn Châu năm 1931. Sự tự tin ấy không phải không có cơ sở.

Năm 1931, sau sự kiện Phụng Thiên (Mãn Châu), Quân Quan Đông chỉ mất vài tháng để chiếm toàn bộ vùng Đông Bắc Trung Quốc và thành lập nhà nước bù nhìn Mãn Châu Quốc. Chính quyền Quốc dân của Tưởng Giới Thạch gần như không tiến hành kháng cự quy mô lớn vì đang ưu tiên đối phó với lực lượng Cộng sản trong nước. Điều này khiến quân đội Nhật tin rằng nếu tiếp tục gây sức ép, chính quyền Nam Kinh cũng sẽ nhanh chóng nhượng bộ.

Xa hơn nữa, chiến thắng trong Chiến tranh Thanh – Nhật lần thứ nhất (1894–1895) càng củng cố niềm tin ấy. Chỉ sau chưa đầy một năm giao tranh, Nhật Bản đã buộc triều đình nhà Thanh ký Hiệp ước Mã Quan, chấp nhận công nhận nền độc lập của Triều Tiên, nhượng Đài Loan và quần đảo Bành Hồ cho Nhật, bồi thường chiến phí tới 200 triệu lượng bạc và mở thêm nhiều cảng biển cho thương nhân Nhật Bản.

Đối với Tokyo, đây là bằng chứng rõ ràng rằng Trung Quốc vẫn là một quốc gia yếu kém và lạc hậu.

Trong hơn bốn thập kỷ tiếp theo, Nhật Bản tiến hành công nghiệp hóa với tốc độ chóng mặt sau cuộc Duy tân Minh Trị. Quốc gia này xây dựng được một nền công nghiệp hiện đại, một lực lượng hải quân thuộc hàng mạnh nhất thế giới và một quân đội được huấn luyện theo mô hình châu Âu.

Đỉnh cao của sự trỗi dậy ấy là Chiến tranh Nga – Nhật (1904–1905). Nhật Bản trở thành quốc gia châu Á đầu tiên trong thời cận đại đánh bại một cường quốc châu Âu khi tiêu diệt gần như toàn bộ Hạm đội Baltic của Nga trong trận hải chiến Tsushima. Chiến thắng này gây chấn động thế giới và khiến giới quân sự Nhật tin rằng họ đã sở hữu một đội quân tinh nhuệ bậc nhất.

Trong khi đó, hình ảnh Trung Quốc năm 1937 lại hoàn toàn trái ngược.

Sau khi nhà Thanh sụp đổ năm 1911, đất nước rơi vào thời kỳ quân phiệt cát cứ. Dù Tưởng Giới Thạch đã tiến hành cuộc Bắc phạt và thống nhất phần lớn lãnh thổ dưới danh nghĩa Chính phủ Quốc dân, nhưng trên thực tế nhiều địa phương vẫn nằm trong tay các lãnh chúa quân sự. Bên cạnh đó, cuộc nội chiến giữa Quốc dân đảng và Đảng Cộng sản Trung Quốc vẫn diễn ra quyết liệt.

Từ góc nhìn của Tokyo, Trung Quốc là một quốc gia chia rẽ, kinh tế lạc hậu, quân đội trang bị kém và thiếu sự thống nhất chỉ huy. Vì vậy, họ tin rằng chỉ cần đánh vài trận lớn, chiếm Bắc Kinh, Thượng Hải rồi tiến đến Nam Kinh, chính quyền Quốc dân sẽ buộc phải cầu hòa.

Tuy nhiên, Nhật Bản đã mắc phải một sai lầm chiến lược mà nhiều cường quốc quân sự trong lịch sử từng gặp phải: đánh giá quá cao sức mạnh quân sự của mình nhưng lại đánh giá quá thấp ý chí kháng chiến của đối phương.

Mặc dù Trung Quốc chưa thể hiện đại hóa nhanh như Nhật Bản, nhưng kể từ đầu thế kỷ XX, tinh thần dân tộc của người Trung Quốc đã phát triển mạnh mẽ. Sau hàng loạt hiệp ước bất bình đẳng và sự xâm lược của các cường quốc phương Tây cùng Nhật Bản, trong xã hội Trung Quốc hình thành nhận thức rằng đất nước không thể tiếp tục nhượng bộ nếu muốn tồn tại.

Tưởng Giới Thạch cũng dần thay đổi chiến lược. Nếu trước đây ông ưu tiên tiêu diệt lực lượng Cộng sản, thì sau Sự biến Tây An năm 1936, dưới sức ép của tướng Trương Học Lương và dư luận cả nước, Quốc dân đảng buộc phải hợp tác với Đảng Cộng sản để thành lập Mặt trận thống nhất lần thứ hai, cùng chống Nhật.

Điều này tạo ra sự thay đổi căn bản so với thời kỳ Mãn Châu năm 1931.

Khẩu hiệu "kháng chiến đến cùng" của chính quyền Nam Kinh nhanh chóng nhận được sự hưởng ứng rộng rãi. Không chỉ quân đội Quốc dân mà cả lực lượng Cộng sản cũng tham gia cuộc chiến chống Nhật, khiến Tokyo phải đối mặt với một đối thủ đoàn kết hơn rất nhiều so với dự đoán ban đầu.

Về mặt ngoại giao, Tưởng Giới Thạch cũng tin rằng nếu cuộc chiến kéo dài, các cường quốc phương Tây sẽ không thể khoanh tay đứng nhìn Nhật Bản thống trị toàn bộ Đông Á. Thực tế sau này chứng minh nhận định ấy hoàn toàn chính xác khi Trung Quốc dần nhận được viện trợ từ Liên Xô, rồi sau đó là Anh và đặc biệt là Mỹ.

Trận Thượng Hải, Trận Đài Nhi Trang và vì sao Nhật Bản sa lầy trong cuộc chiến kéo dài 8 năm

Sau sự kiện Cầu Lư Câu ngày 7/7/1937, chiến sự nhanh chóng lan rộng trên khắp Trung Quốc. Bộ Tổng tham mưu Nhật Bản cho rằng chỉ cần chiếm được Thượng Hải – trung tâm thương mại, tài chính và công nghiệp lớn nhất đất nước này – thì chính quyền Quốc dân của Tưởng Giới Thạch sẽ không còn lựa chọn nào khác ngoài việc đầu hàng. Theo tính toán của Tokyo, chiến dịch chỉ cần vài tuần là có thể hoàn tất. Tuy nhiên, Tưởng Giới Thạch lại đưa ra một quyết định hoàn toàn trái ngược với những gì đối phương dự liệu.

Thay vì rút lui để bảo toàn lực lượng, ông quyết định biến Thượng Hải thành một chiến trường tiêu hao quy mô lớn, chấp nhận hy sinh những đơn vị tinh nhuệ nhất nhằm kéo dài thời gian và chứng minh với thế giới rằng Trung Quốc quyết tâm kháng chiến đến cùng. Đây là một quyết định gây nhiều tranh cãi, bởi lực lượng Quốc dân đảng được điều động đến Thượng Hải lên tới khoảng 70–80 sư đoàn, trong đó có nhiều đơn vị được huấn luyện theo mô hình quân đội Đức với trang bị hiện đại nhất lúc bấy giờ. Đối đầu với họ là quân đội Nhật Bản vượt trội về pháo binh, xe tăng, hải quân và đặc biệt là không quân.

Cuộc chiến nhanh chóng biến Thượng Hải thành một trong những chiến trường đô thị khốc liệt nhất thế kỷ XX. Hai bên giành giật nhau từng con phố, từng tòa nhà, từng cây cầu, trong khi các khu dân cư, nhà máy và bến cảng lần lượt bị bom đạn san phẳng. Sau hơn ba tháng giao tranh ác liệt, Nhật Bản cuối cùng cũng chiếm được thành phố, nhưng cái giá phải trả vượt xa mọi dự tính ban đầu. Quân Nhật chịu thương vong lên tới hàng chục nghìn người, nhiều đơn vị thiện chiến bị bào mòn nghiêm trọng, còn kế hoạch kết thúc chiến tranh chỉ trong vài tháng thì hoàn toàn phá sản.

Về phía Trung Quốc, dù thất bại về mặt quân sự, Trận Thượng Hải lại mang ý nghĩa chính trị vô cùng to lớn. Lần đầu tiên, dư luận quốc tế chứng kiến quân đội Trung Quốc chiến đấu ngoan cường thay vì nhanh chóng tan rã như những dự đoán trước đó. Báo chí phương Tây liên tục đăng tải hình ảnh các khu phố bị bom đạn tàn phá, đồng thời lên án sự tàn khốc trong cách tiến hành chiến tranh của quân đội Nhật Bản. Chính từ thời điểm này, dư luận quốc tế bắt đầu chuyển sang ủng hộ Trung Quốc, mở đường cho các nguồn viện trợ từ nước ngoài trong những năm tiếp theo.

Sau khi chiếm được Thượng Hải, quân Nhật lập tức tiến về Nam Kinh – thủ đô của Chính phủ Quốc dân. Ngày 13/12/1937, Nam Kinh thất thủ. Ngay sau đó xảy ra Thảm sát Nam Kinh, một trong những tội ác chiến tranh gây nhiều tranh cãi và được nghiên cứu nhiều nhất trong thế kỷ XX. Trong khoảng sáu tuần, hàng chục nghìn, thậm chí theo nhiều tài liệu là hơn 200.000 dân thường và tù binh Trung Quốc đã bị sát hại, cùng với hàng loạt vụ cưỡng hiếp, cướp bóc và phóng hỏa diễn ra trên quy mô lớn.

Giới lãnh đạo Nhật Bản tin rằng sau khi thủ đô thất thủ, Chính phủ Trung Quốc sẽ nhanh chóng cầu hòa. Tuy nhiên, điều đó đã không xảy ra. Tưởng Giới Thạch quyết định rút chính phủ về Vũ Hán, rồi tiếp tục chuyển đến Trùng Khánh để duy trì cuộc kháng chiến. Việc dời đô cho thấy Nhật Bản không thể kết thúc cuộc chiến chỉ bằng cách chiếm giữ các thành phố lớn, đồng thời buộc họ phải đối mặt với một cuộc chiến kéo dài ngoài mọi dự tính.

Đầu năm 1938, quân Nhật mở Chiến dịch Từ Châu với mục tiêu tiêu diệt chủ lực Quốc dân đảng. Trong chiến dịch này diễn ra Trận Đài Nhi Trang (Taierzhuang), một trong những bước ngoặt quan trọng nhất của cuộc Chiến tranh Trung – Nhật lần thứ hai. Các chỉ huy Nhật vẫn giữ nguyên đánh giá rằng quân đội Trung Quốc thiếu tổ chức, trang bị lạc hậu và không thể chống cự lâu dài. Với ưu thế vượt trội về xe tăng, pháo binh và không quân, họ tin rằng chiến thắng chỉ còn là vấn đề thời gian.

Tuy nhiên, tướng Lý Tông Nhân đã lựa chọn một chiến thuật hoàn toàn khác. Thay vì đối đầu trực diện, quân Trung Quốc liên tục tổ chức các cuộc tập kích ban đêm, chia cắt tuyến tiếp tế, đánh cận chiến trong khu vực đô thị và phục kích các đơn vị Nhật trên đường hành quân. Sau nhiều ngày giao tranh ác liệt, một lực lượng tinh nhuệ của quân Nhật bị bao vây và tổn thất nặng nề. Quân Nhật buộc phải rút lui với khoảng 20.000 thương vong, trong khi phía Trung Quốc giành được chiến thắng vang dội đầu tiên kể từ khi chiến tranh toàn diện bùng nổ.

Chiến thắng Đài Nhi Trang không làm thay đổi cán cân sức mạnh giữa hai nước, nhưng lại mang ý nghĩa tinh thần vô cùng to lớn. Nó chứng minh rằng quân đội Nhật Bản không phải là lực lượng bất khả chiến bại và nếu biết tận dụng địa hình cùng chiến thuật phù hợp, quân đội Trung Quốc hoàn toàn có thể đánh bại đối phương trên chiến trường.

Sai lầm lớn nhất của Tokyo là đánh giá cuộc chiến chỉ như một chiến dịch quân sự ngắn hạn. Họ chuẩn bị cho những trận đánh quyết định, chứ không chuẩn bị cho một cuộc chiến tiêu hao kéo dài trên lãnh thổ rộng hơn 9 triệu km² của Trung Quốc. Càng tiến sâu vào nội địa, quân Nhật càng phải đối mặt với những khó khăn chưa từng lường trước. Họ buộc phải bảo vệ hàng nghìn kilômét đường sắt, cầu cống và các tuyến vận tải, khiến hậu cần trở thành gánh nặng khổng lồ khi lực lượng phải căng ra trên nhiều mặt trận cùng lúc.

Trong khi đó, quân Quốc dân đảng liên tục rút lui về phía Tây, kéo giãn chiến tuyến để tránh bị tiêu diệt. Song song với đó, lực lượng Cộng sản do Mao Trạch Đông lãnh đạo mở rộng chiến tranh du kích ở miền Bắc, thường xuyên tập kích các đoàn vận tải, phá hoại đường sắt và tấn công các đồn binh Nhật. Kết quả là Nhật Bản liên tục giành chiến thắng trong các trận đánh lớn nhưng vẫn không thể tiêu diệt hoàn toàn lực lượng kháng chiến. Họ kiểm soát được nhiều thành phố quan trọng, song lại không thể làm chủ toàn bộ vùng nông thôn – nơi sinh sống của phần lớn dân cư Trung Quốc.

Cuộc chiến ngày càng tiêu tốn nhân lực, vật lực và tài chính của Đế quốc Nhật Bản. Đến năm 1941, khi quyết định mở rộng chiến tranh sang Thái Bình Dương bằng cuộc tấn công Trân Châu Cảng, Tokyo trên thực tế vẫn chưa thể kết thúc cuộc chiến tại Trung Quốc. Việc phải đồng thời đối đầu với Trung Quốc, Mỹ, Anh và sau đó là Liên Xô đã khiến Nhật Bản rơi vào tình trạng quá tải cả về quân sự lẫn kinh tế.

Nhìn lại cuộc Chiến tranh Trung – Nhật lần thứ hai, nhiều nhà sử học cho rằng Nhật Bản đã mắc phải một sai lầm chiến lược kinh điển: đánh giá sức mạnh của đối phương chỉ dựa trên các yếu tố quân sự mà xem nhẹ ý chí chiến đấu và tinh thần dân tộc. Năm 1937, quân đội Nhật vượt trội gần như trên mọi phương diện, từ trình độ huấn luyện, vũ khí, không quân, hải quân cho đến nền công nghiệp quốc phòng. Thế nhưng, họ lại không lường trước được rằng cuộc xâm lược sẽ khiến những lực lượng vốn đối đầu nhau trong nội bộ Trung Quốc tạm gác mâu thuẫn để cùng đứng lên chống kẻ thù chung.

Bên cạnh đó, Tokyo cũng đánh giá thấp quy mô lãnh thổ cũng như khả năng chịu đựng của Trung Quốc. Dù lần lượt để mất Bắc Kinh, Thượng Hải, Nam Kinh, Vũ Hán và nhiều thành phố lớn khác, Chính phủ Quốc dân vẫn không đầu hàng mà tiếp tục rút sâu vào nội địa để duy trì cuộc kháng chiến. Cuộc chiến kéo dài suốt tám năm, từ 1937 đến 1945, không chỉ làm tiêu hao sức mạnh quân sự của Nhật Bản mà còn khiến nền kinh tế nước này kiệt quệ. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng chính sự sa lầy tại Trung Quốc đã góp phần thúc đẩy Tokyo mở rộng chiến tranh sang Đông Nam Á và Thái Bình Dương, dẫn tới cuộc đối đầu trực tiếp với Mỹ – bước ngoặt cuối cùng đưa Đế quốc Nhật Bản đến thất bại trong Chiến tranh thế giới thứ hai.

Lịch sử vì thế để lại một bài học vẫn còn nguyên giá trị cho đến ngày nay: một đội quân hiện đại có thể nhanh chóng giành thắng lợi trên chiến trường, nhưng không dễ gì buộc một dân tộc có quyết tâm kháng chiến phải đầu hàng. Khi ý chí của cả quốc gia được khơi dậy và duy trì, ưu thế về công nghệ, hỏa lực hay sức mạnh quân sự chưa chắc đã đủ để mang lại một chiến thắng chính trị lâu dài.

×