Vì sao Tào Tháo có tới 4 cái tên?

Vì sao Tào Tháo có tới 4 cái tên?

Trong các bộ phim, tiểu thuyết hay tác phẩm truyền hình về thời Tam Quốc, khán giả thường bắt gặp một hiện tượng khá kỳ lạ: cùng một nhân vật nhưng lại có rất nhiều tên gọi khác nhau. Trường hợp điển hình nhất chính là Tào Tháo.

Tên ông là Tào Tháo (曹操), tự Mạnh Đức (孟德), thuở nhỏ được gọi là A Man (阿瞞), ngoài ra còn có một tên khác là Cát Lợi (吉利). Trong một số hoàn cảnh, ông còn được gọi là Tào công tử (曹公子) hoặc về sau là Tào công. Vậy rốt cuộc đâu mới là tên thật của Tào Tháo?

Thực tế, đây không phải là việc một người có quá nhiều “tên thật”, mà phản ánh một hệ thống đặt tên và xưng hô rất đặc biệt của xã hội Trung Hoa cổ đại.

Trước hết, Tào (曹) là họ của Tào Tháo. Tháo (操) mới là tên chính thức của ông. Theo cách gọi cổ đại, tên chính thức này được gọi là danh (名). Đây là cái tên được đặt cho một người khi còn nhỏ và về nguyên tắc sẽ gắn với người đó suốt cuộc đời.

Với Tào Tháo, “Tháo” chính là danh của ông. Vì vậy, gọi đầy đủ là Tào Tháo có nghĩa đơn giản là họ Tào, tên Tháo.

Nhưng câu chuyện không dừng ở đó.

Người Trung Hoa cổ đại còn có một hệ thống tên thứ hai được gọi là tự (字), hay thường được dịch là “tên tự”, “biểu tự” hoặc “tên chữ”. Khi một người trưởng thành, đặc biệt là nam giới sau lễ thành niên, họ thường được đặt thêm một tên tự. Từ thời điểm đó, trong giao tiếp xã hội, người khác thường gọi họ bằng tên tự thay vì gọi thẳng tên chính thức.

Tào Tháo có tự là Mạnh Đức (孟德).

Vì vậy, trong các tài liệu lịch sử, chúng ta thường thấy ông được gọi là Tào Mạnh Đức, thay vì liên tục gọi “Tào Tháo”. Đây cũng là lý do các nhân vật Tam Quốc thường xuất hiện với hai cách gọi: họ tên chính thức và tên tự.

Điều đáng chú ý là tên tự thường không được đặt một cách tùy tiện. Nó có thể có quan hệ về ý nghĩa với tên chính thức hoặc phản ánh vị trí, hoàn cảnh gia đình của người đó.

Chữ “Mạnh” trong Mạnh Đức cũng có ý nghĩa nhất định. Trong truyền thống đặt tên, Bá (伯) thường được dùng cho người con trưởng, Trọng (仲) cho người con thứ hai, Thúc (叔) cho người con thứ ba và Quý (季) cho người con út. Chẳng hạn, Tôn Sách có tự là Bá Phù (伯符), còn Tôn Quyền có tự là Trọng Mưu (仲謀). “Bá” và “Trọng” ở đây phần nào phản ánh thứ tự trong gia đình.

Tên tự đôi khi còn có mối liên hệ về ý nghĩa với danh. Ví dụ, Quan Vũ có tự Vân Trường (雲長), Trương Phi có tự Dực Đức (益德), Gia Cát Lượng có tự Khổng Minh (孔明). Các mối liên hệ giữa danh và tự có thể mang tính biểu tượng, bổ trợ hoặc mở rộng ý nghĩa.

Tuy nhiên, trường hợp Tào Tháo còn đặc biệt hơn bởi ông có một cái tên khiến hậu thế nhớ tới rất nhiều: A Man (阿瞞).

A Man là tên gọi thời thơ ấu của Tào Tháo. Ông còn có một tên khác được ghi nhận là Cát Lợi (吉利).

Những cái tên như vậy thường được gọi là nhũ danh hoặc tên thân mật thời nhỏ. Trong xã hội cổ đại, cha mẹ có thể đặt cho con một cái tên riêng để người trong gia đình hoặc người thân sử dụng. Đôi khi đó đơn giản là cách gọi thân mật; đôi khi nó liên quan tới tín ngưỡng dân gian.

Người xưa tin rằng một đứa trẻ có cái tên quá đẹp, quá nổi bật hoặc mang ý nghĩa quá đặc biệt có thể “thu hút” sự chú ý của những thế lực siêu nhiên. Vì thế, một số gia đình cố tình đặt cho con những cái tên nghe có vẻ bình thường, thậm chí có phần xấu xí, với mong muốn đứa trẻ dễ nuôi và tránh tai họa.

“A Man” của Tào Tháo vì vậy mang màu sắc rất khác “Mạnh Đức”.

Nếu Tào Tháo là danh chính thức, Mạnh Đức là tên tự khi trưởng thành thì A Man lại gắn với Tào Tháo thời niên thiếu – một Tào Tháo chưa phải quyền thần đứng sau ngai vàng, chưa phải người sáng lập nền móng nhà Ngụy, mà chỉ là một thiếu niên xuất thân từ gia đình quan lại.

Và chính sự khác biệt này khiến việc gọi tên trong các tác phẩm Tam Quốc trở nên thú vị.

Trong xã hội Trung Hoa truyền thống, gọi thẳng tên chính thức của một người trưởng thành đôi khi bị xem là thiếu lễ độ. Trong giao tiếp bình thường, người ta thường gọi đối phương bằng tên tự. Chẳng hạn, người ta gọi Gia Cát Lượng là Khổng Minh, gọi Quan Vũ là Vân Trường, gọi Trương Phi là Dực Đức hay gọi Tào Tháo là Mạnh Đức.

Tên chính thức lại thường được sử dụng trong những hoàn cảnh có tính chất đặc biệt.

Người có địa vị cao hơn có thể gọi người cấp dưới bằng danh. Cha có thể gọi con bằng tên chính thức. Thầy có thể gọi học trò như vậy. Hoàng đế cũng có thể gọi quan lại bằng danh, qua đó thể hiện địa vị và quyền lực của mình.

Ngược lại, bản thân một người khi nói về mình thường sử dụng danh chứ không tự xưng bằng tên tự. Tào Tháo sẽ không tự nói theo kiểu “ta, Mạnh Đức” trong giao tiếp trang trọng, bởi việc tự gọi mình bằng tên tự có thể tạo cảm giác khoe khoang hoặc không phù hợp với lễ nghi.

Chính vì vậy, khi xem phim Tam Quốc, việc một nhân vật gọi thẳng “Tào Tháo!” đôi khi không đơn thuần chỉ là cách gọi tên.

Nếu đó là một thuộc hạ hoặc người ngang hàng, cách gọi này có thể mang hàm ý thiếu tôn trọng. Nếu đó là đối thủ trên chiến trường, việc gọi thẳng danh của Tào Tháo lại có thể là một hành động cố ý khiêu khích, thể hiện sự thù địch.

Còn “Tào công tử” lại là một cách gọi khác.

“Công tử” không phải là tên riêng của Tào Tháo. Đây là một danh xưng dùng để chỉ con trai của một gia đình quý tộc hoặc gia đình có địa vị. Vì Tào Tháo xuất thân trong một gia đình quan lại có thế lực, ông có thể được gọi là Tào công tử trong một số bối cảnh. Sau khi trở thành nhân vật quyền lực, ông lại thường được gọi là Tào công, một cách xưng hô mang tính tôn kính hơn.

Như vậy, nếu gom tất cả lại, Tào Tháo có thể xuất hiện dưới nhiều cách gọi: Tào là họ; Tháo là danh; Mạnh Đức là tự; A Man và Cát Lợi là những tên gọi thời nhỏ; còn Tào công tử, Tào công là những cách xưng hô dựa trên thân phận và địa vị chứ không phải tên riêng.

Điều này cũng giải thích tại sao các bộ phim về Tam Quốc đôi khi khiến người hiện đại cảm thấy một nhân vật “có quá nhiều tên”.

Thực ra, người Trung Hoa cổ đại không nhìn “tên” theo cách đơn giản như chúng ta ngày nay. Một người có thể có danh, tự, nhũ danh, về sau có thể có thêm hiệu (號), thụy hiệu hoặc những danh xưng gắn với chức tước và địa vị.

Hiệu lại là một câu chuyện khác. Đây thường là tên hiệu do cá nhân tự đặt hoặc được sử dụng trong giới văn nhân, tôn giáo, nghệ thuật. Ví dụ nổi tiếng là nhà thơ đời Tống Tô Thức (蘇軾), người thường được biết đến với hiệu Đông Pha cư sĩ (東坡居士). “Đông Pha” xuất phát từ nơi ông từng sống tại Hoàng Châu trong thời gian bị giáng chức.

Điều thú vị là hệ thống tên gọi này còn giúp chúng ta đọc Tam Quốc theo một cách khác.

Khi ai đó gọi “Mạnh Đức”, đó có thể là cách gọi giữa những người cùng tầng lớp và giữ lễ. Khi một người gọi “Tào Tháo”, sắc thái có thể thay đổi tùy quan hệ và hoàn cảnh. Khi xuất hiện “A Man”, câu chuyện lập tức kéo người đọc trở lại thời niên thiếu của Tào Tháo. Còn khi gọi “Tào công”, người ta không còn nhấn mạnh con người Tào Tháo nữa mà nhấn mạnh địa vị và quyền lực của ông.

Đặc biệt, sự thay đổi cách gọi Tào Tháo cũng phản ánh chính hành trình quyền lực của nhân vật này.

Từ một “A Man” của thời thơ ấu, ông trở thành Tào Mạnh Đức – một quan lại và quân phiệt nổi tiếng cuối thời Đông Hán; sau đó là Tào công, Thừa tướng nhà Hán, Ngụy vương và cuối cùng được hậu thế nhìn nhận là người đặt nền móng cho nhà Ngụy.

Một cái tên có thể đi cùng một con người, nhưng cách người khác gọi cái tên ấy lại thay đổi theo địa vị.

Đó chính là điều khiến hệ thống danh – tự – hiệu – nhũ danh của Trung Hoa cổ đại trở nên đặc biệt. Và với Tào Tháo, bốn cách gọi Tào Tháo – Mạnh Đức – A Man – Tào công tử không phải bốn con người khác nhau, mà là bốn lớp danh tính gắn với những giai đoạn và quan hệ xã hội khác nhau của một trong những nhân vật phức tạp nhất lịch sử Tam Quốc.

Có lẽ vì vậy mà chỉ cần nghe hai chữ “Mạnh Đức”, người am hiểu Tam Quốc đã biết ngay người đang được nhắc tới là ai. Nhưng khi tiếng gọi chuyển thành “A Man”, hình tượng quyền thần gian hùng bỗng được kéo lùi về quá khứ – về một cậu bé họ Tào chưa biết rằng nhiều năm sau, tên tuổi của mình sẽ trở thành một trong những cái tên gây tranh luận nhất trong lịch sử Trung Hoa.

×