Vì sao Toyotomi Hideyoshi muốn đưa Thiên hoàng Nhật Bản đến Bắc Kinh và tự mình đóng đô ở Ninh Ba?

Mùa hè năm 1592, bán đảo Triều Tiên chìm trong khói lửa. Đạo quân hơn 150.000 người của Nhật Bản tràn qua eo biển Tsushima, đánh tan các tuyến phòng thủ của Triều Tiên rồi tiến như chẻ tre về phía bắc. Chỉ trong khoảng 20 ngày, kinh đô Hán Thành thất thủ. Triều đình Triều Tiên phải bỏ chạy, còn các tướng lĩnh Nhật Bản bắt đầu tin rằng con đường đến Bắc Kinh đã rộng mở.

Nhưng ít ai biết rằng, ngay khi chiến tranh còn chưa ngã ngũ, tại Osaka, một người đàn ông đã bắt đầu vẽ bản đồ cho một đế quốc chưa từng tồn tại trong lịch sử. Người đó là Toyotomi Hideyoshi.

Ông không chỉ muốn đánh bại nhà Minh. Ông còn muốn đưa Thiên hoàng Nhật Bản từ Kyoto sang ngồi trên ngai vàng ở Bắc Kinh, còn bản thân sẽ rời khỏi trung tâm chính trị ấy để xây dựng một thủ đô mới tại Ninh Ba, từ đó tiếp tục đem quân chinh phục Ấn Độ, Philippines và toàn bộ châu Á.

Đó là một kế hoạch khiến nhiều sử gia ngày nay vẫn phải kinh ngạc bởi quy mô và mức độ táo bạo. Điều đáng nói hơn cả là người nuôi tham vọng ấy lại từng chỉ là một cậu bé nhà nông nghèo, xuất thân thấp kém đến mức ngay cả việc trở thành võ sĩ cũng từng bị xem là điều không tưởng.

Từ cậu bé nông dân đến người mang dép cho lãnh chúa

Toyotomi Hideyoshi sinh năm 1537 tại làng Nakamura, tỉnh Owari. Cha ông chỉ là một nông dân kiêm lính cấp thấp phục vụ gia tộc Oda. Gia cảnh nghèo khó khiến tuổi thơ của Toyotomi Hideyoshi hoàn toàn khác với những đứa trẻ xuất thân võ sĩ đạo. Không ai nghĩ cậu bé gầy gò ấy sẽ một ngày thay đổi vận mệnh Nhật Bản.

Ngay từ nhỏ, Toyotomi Hideyoshi đã được gửi vào chùa để học chữ như nhiều đứa trẻ khác. Nhưng cuộc sống nơi cửa Phật không thể giữ chân một thiếu niên vốn mang trong mình khát vọng phiêu lưu. Ông bỏ trốn.

Đúng vào thời điểm Nhật Bản bước vào giai đoạn hỗn loạn nhất – thời Chiến Quốc Sengoku. Đó là thời đại mà hàng trăm lãnh chúa không ngừng chém giết lẫn nhau để tranh giành lãnh thổ. Trong những cuộc chiến liên miên ấy, tầng lớp Ashigaru – những người lính xuất thân nông dân – trở thành lực lượng đông đảo nhất trên chiến trường. Toyotomi Hideyoshi gia nhập hàng ngũ ấy.

Năm 1558, chàng trai 21 tuổi đầu quân cho lãnh chúa Oda Nobunaga. Theo nhiều ghi chép, công việc đầu tiên của ông chỉ là... mang dép cho chủ tướng. Nhưng Toyotomi Hideyoshi sở hữu thứ mà nhiều võ sĩ quyền quý không có: trí thông minh, khả năng quan sát và nghệ thuật đối nhân xử thế. Ông nhanh chóng lọt vào mắt xanh của Nobunaga.

Người duy nhất tiếp nối giấc mộng của Oda Nobunaga

Năm 1560, trận Okehazama làm thay đổi lịch sử Nhật Bản. Oda Nobunaga chỉ huy lực lượng ít hơn nhiều lần nhưng bất ngờ tập kích và tiêu diệt đại quân của Imagawa Yoshimoto. Đó là chiến thắng mở đầu cho sự nghiệp thống nhất Nhật Bản.

Toyotomi Hideyoshi cũng bắt đầu nổi lên từ đây. Ông không chỉ giỏi chiến đấu mà còn có tài tổ chức hậu cần, xây dựng thành trì và quản lý vùng đất mới chiếm được. Sau mỗi chiến thắng, Nobunaga thường giao cho Toyotomi Hideyoshi những nhiệm vụ khó khăn nhất. Ông chưa bao giờ khiến chủ tướng thất vọng.

Đến năm 1573, Toyotomi Hideyoshi góp công lớn trong việc tiêu diệt hai gia tộc hùng mạnh Azai và Asakura. Phần thưởng dành cho ông là vùng Nagahama màu mỡ. Tại đây, Toyotomi Hideyoshi bộc lộ tài năng của một nhà quản trị.

Ông mở rộng thương mại, cải tổ hành chính, xây dựng lâu đài và đặc biệt chú trọng phát triển các xưởng sản xuất súng hỏa mai – loại vũ khí đang làm thay đổi nghệ thuật chiến tranh Nhật Bản. Trong mắt Nobunaga, Toyotomi Hideyoshi không còn là một thuộc hạ. Ông đã trở thành cánh tay phải.

Một cuộc phản loạn mở ra thời đại mới

Năm 1582, khi giấc mơ thống nhất Nhật Bản gần hoàn thành, biến cố xảy ra. Tướng Akechi Mitsuhide bất ngờ phản bội. Ông đem quân bao vây chùa Honnō-ji, nơi Oda Nobunaga đang nghỉ lại.

Không còn đường thoát, Nobunaga buộc phải tự sát theo nghi thức seppuku. Tin dữ truyền đến doanh trại của Toyotomi Hideyoshi. Ông lập tức ký hòa ước với đối phương, quay quân thần tốc về Kyoto. Chỉ trong chưa đầy hai tuần, Toyotomi Hideyoshi đã đánh bại và tiêu diệt Akechi Mitsuhide trong trận Yamazaki. Người Nhật gọi đây là "cuộc hành quân thần tốc" nổi tiếng nhất thời Sengoku.

Nhưng việc báo thù cho chủ tướng mới chỉ là bước khởi đầu. Sau cái chết của Nobunaga, các con trai ông tranh giành quyền lực. Toyotomi Hideyoshi khéo léo đứng ra làm người hòa giải. Rồi từng bước kiểm soát toàn bộ gia tộc Oda. Những ai phản đối đều lần lượt thất bại trên chiến trường.

Đến năm 1585, Thiên hoàng phong cho Toyotomi Hideyoshi chức Kanpaku (Quan Bạch) – chức vụ cao nhất mà một người không thuộc dòng dõi Minamoto có thể nắm giữ.

Năm 1590, sau khi khuất phục Tokugawa Ieyasu, Nhật Bản lần đầu tiên được thống nhất sau hơn một thế kỷ nội chiến. Đối với nhiều người, đó đã là đỉnh cao quyền lực. Nhưng với Toyotomi Hideyoshi, đó mới chỉ là điểm xuất phát.

Khi Nhật Bản trở nên quá nhỏ

Thống nhất đất nước không khiến Toyotomi Hideyoshi thỏa mãn. Ngược lại, nó làm nảy sinh một câu hỏi lớn hơn. Nếu các daimyo đã không còn là đối thủ, hàng trăm nghìn samurai sẽ làm gì?

Một đất nước vừa thống nhất nhưng sở hữu lực lượng quân sự khổng lồ luôn đứng trước nguy cơ nội chiến mới. Toyotomi Hideyoshi cần một chiến trường khác. Ông bắt đầu nhìn về phía bên kia biển Nhật Bản. Đích đến đầu tiên là Triều Tiên.

Nhưng trong suy nghĩ của ông, Triều Tiên chưa bao giờ là mục tiêu cuối cùng. Đó chỉ là cây cầu. Cây cầu dẫn đến đế quốc hùng mạnh nhất Đông Á – nhà Minh. Và sau nhà Minh, tham vọng của Toyotomi Hideyoshi còn vươn xa hơn thế.

Ông muốn xây dựng một trật tự mới của châu Á, trong đó Nhật Bản không còn là một quần đảo ở rìa Đông Á, mà trở thành trung tâm của cả lục địa.

Bản kế hoạch khiến cả châu Á trở thành "lãnh địa” của Toyotomi Hideyoshi

Mùa hè năm 1592, những chiến thắng như vũ bão tại Triều Tiên khiến Toyotomi Hideyoshi tin rằng lịch sử đã đứng về phía mình. Hán Thành thất thủ. Bình Nhưỡng lần lượt rơi vào tay quân Nhật. Các tướng lĩnh liên tục gửi chiến báo thắng trận về Osaka.

Trong mắt Toyotomi Hideyoshi, nước Triều Tiên đã bị đánh gục, còn nhà Minh chỉ còn là chướng ngại vật cuối cùng trước khi giấc mộng bá chủ châu Á trở thành hiện thực.

Chính trong bầu không khí đầy hưng phấn ấy, Toyotomi Hideyoshi đã cho người cháu là Toyotomi Hidetsugu ghi chép lại một bản kế hoạch gồm 25 điều, mô tả cách tổ chức lại toàn bộ trật tự chính trị của Đông Á sau khi đánh bại nhà Minh.

Điều khiến hậu thế sửng sốt là kế hoạch ấy không phải những ý tưởng mơ hồ. Toyotomi Hideyoshi đã phân chia sẵn quyền lực cho từng người. Ông không chỉ nghĩ đến việc ai sẽ cai trị Trung Quốc, mà còn tính đến nơi ở của Thiên hoàng, vùng đất nào sẽ trở thành lãnh địa của Hoàng gia, ai sẽ quản lý các tỉnh, ai sẽ tiếp tục chỉ huy những cuộc viễn chinh mới. Có cảm giác như trong tâm trí Toyotomi Hideyoshi, chiến thắng đã là điều chắc chắn.

Bắc Kinh sẽ trở thành kinh đô mới của Thiên hoàng Nhật Bản

Một trong những điểm đặc biệt nhất trong bản kế hoạch là số phận của Thiên hoàng Go-Yōzei. Toyotomi Hideyoshi dự định đưa Thiên hoàng rời Kyoto sang Bắc Kinh. Không phải với tư cách một vị vua chinh phục, mà như một Hoàng đế của toàn bộ Đông Á. Mười tỉnh xung quanh Bắc Kinh sẽ được giao làm lãnh địa riêng của Thiên hoàng.

Trong khi đó, người cháu Toyotomi Hidetsugu sẽ giữ chức Quan Bạch, thay mặt Thiên hoàng điều hành toàn bộ Trung Quốc.

Thoạt nhìn, kế hoạch này có vẻ kỳ lạ. Tại sao Toyotomi Hideyoshi không tự xưng Hoàng đế? Câu trả lời nằm trong hệ thống chính trị đặc biệt của Nhật Bản.

Khác với Trung Hoa, nơi Hoàng đế vừa là biểu tượng vừa nắm quyền tối cao, Nhật Bản từ nhiều thế kỷ trước đã hình thành mô hình "hai trung tâm quyền lực". Thiên hoàng là nguồn gốc của tính chính danh. Nhưng người điều hành đất nước thực sự lại là Tướng quân hoặc Quan Bạch. Toyotomi Hideyoshi hiểu rất rõ điều đó.

Bản thân ông xuất thân nông dân. Dù đã thống nhất Nhật Bản và được phong Quan Bạch, ông vẫn không thể trở thành Thiên hoàng vì không mang dòng máu Hoàng gia. Vì vậy, ông lựa chọn sao chép nguyên vẹn mô hình ấy sang Trung Quốc.

Thiên hoàng sẽ là biểu tượng. Còn quyền lực thật sự vẫn nằm trong tay gia tộc Toyotomi. Nói cách khác, Toyotomi Hideyoshi không chỉ muốn chinh phục lãnh thổ nhà Minh. Ông còn muốn thay đổi tận gốc cấu trúc quyền lực của Trung Hoa.

Vì sao Toyotomi Hideyoshi không ở Bắc Kinh?

Điều kỳ lạ nhất trong toàn bộ kế hoạch lại nằm ở chính bản thân Toyotomi Hideyoshi. Nếu Bắc Kinh trở thành trung tâm chính trị của đế quốc mới, tại sao ông không chọn sống ở đó? Thay vào đó, ông tuyên bố sẽ xây dựng thủ đô tại Ninh Ba, thuộc tỉnh Chiết Giang.

Đây không phải quyết định cảm tính. Ninh Ba từ lâu đã là một trong những thương cảng quan trọng nhất Đông Á. Trong thời Muromachi, đây là cửa ngõ chính thức của hoạt động mậu dịch giữa Nhật Bản và nhà Minh. Mọi dòng chảy của tơ lụa, gốm sứ, trà, bạc và vô số hàng hóa quý giá đều đi qua nơi này. Ai kiểm soát Ninh Ba sẽ nắm trong tay huyết mạch thương mại trên biển Hoa Đông.

Toyotomi Hideyoshi hiểu rằng, muốn duy trì một đế quốc rộng lớn thì chỉ sức mạnh quân sự là chưa đủ. Ông cần tiền. Rất nhiều tiền. Và Ninh Ba chính là cỗ máy in tiền của Đông Á lúc bấy giờ.

Trong mắt Toyotomi Hideyoshi, Trung Quốc chỉ là trạm trung chuyển

Nhiều người cho rằng cuộc chiến Imjin chỉ nhằm thôn tính Triều Tiên. Thực ra, Triều Tiên chỉ là bàn đạp. Ngay cả nhà Minh cũng chỉ là mục tiêu trung gian.

Trong nhiều tài liệu đương thời, Toyotomi Hideyoshi nhiều lần nhắc tới Thiên Trúc – tên gọi truyền thống của Ấn Độ trong văn hóa Đông Á. Ông còn nhắc tới Luzon, tức Philippines khi đó thuộc quyền cai trị của Tây Ban Nha.

Tham vọng ấy cho thấy Toyotomi Hideyoshi không hề nghĩ theo phạm vi của một lãnh chúa Nhật Bản. Ông đang nghĩ như một nhà chinh phục muốn xây dựng đế quốc xuyên lục địa. Đó cũng là lý do ông không chọn Bắc Kinh.

Bắc Kinh được xây dựng để kiểm soát biên giới phía bắc và đối phó với các dân tộc du mục. Trong khi đó, Ninh Ba mở thẳng ra biển. Từ đây, một hạm đội có thể dễ dàng tiến xuống Đài Loan, Philippines, Đông Nam Á, rồi xa hơn là Ấn Độ Dương.

Nếu Bắc Kinh là trái tim chính trị, thì Ninh Ba sẽ là trung tâm thương mại và quân sự của đế quốc. Đó mới là nơi Toyotomi Hideyoshi muốn đặt đại bản doanh.

Người đàn ông đã phá tan giấc mộng ấy

Nhưng lịch sử không diễn ra theo kịch bản của Toyotomi Hideyoshi. Khi quân Nhật tiến sâu vào bán đảo Triều Tiên, các tuyến tiếp tế của họ ngày càng kéo dài. Đúng lúc ấy, một nhân vật xuất hiện. Đô đốc Lý Thuấn Thần.

Với những chiến hạm được trang bị hỏa lực vượt trội và chiến thuật cơ động trên biển, ông liên tục đánh bại hải quân Nhật trong các trận Okpo, Sacheon, Hansando và nhiều trận hải chiến khác. Những đoàn thuyền chở lương thực, vũ khí và quân tiếp viện từ Nhật Bản bị đánh chìm. Đạo quân từng tiến nhanh như vũ bão bắt đầu thiếu lương. Thiếu đạn. Thiếu người.

Trong khi đó, nhà Minh quyết định can thiệp. Hàng chục nghìn quân Minh vượt sông Áp Lục tiến vào Triều Tiên. Chiến tranh từ một cuộc tiến công thần tốc biến thành cuộc chiến tiêu hao kéo dài suốt nhiều năm. Cỗ máy chiến tranh của Hideyoshi bắt đầu hụt hơi.

Giấc mộng chết theo chủ nhân

Năm 1598, khi cuộc chiến vẫn chưa có hồi kết, Toyotomi Hideyoshi lâm bệnh nặng. Biết mình không còn sống được bao lâu, ông ra lệnh giữ kín tin tức.

Các đại thần lo ngại nếu quân đội ngoài mặt trận biết Toyotomi Hideyoshi qua đời, toàn bộ chiến tuyến sẽ sụp đổ. Quả đúng như vậy. Chỉ ít lâu sau khi cái chết của Toyotomi Hideyoshi được xác nhận, Hội đồng Ngũ Đại Lão quyết định rút toàn bộ quân Nhật khỏi Triều Tiên.

Không còn ai đủ uy tín để tiếp tục cuộc chiến. Không còn ai đủ tham vọng để theo đuổi giấc mộng chinh phục cả châu Á.

Chỉ ba năm sau, gia tộc Toyotomi bắt đầu suy yếu trước sự vươn lên của Tokugawa Ieyasu. Đến năm 1615, lâu đài Osaka thất thủ. Gia tộc Toyotomi hoàn toàn biến mất khỏi vũ đài lịch sử.

Một giấc mộng lớn hơn cả Nhật Bản

Nhìn lại lịch sử, Toyotomi Hideyoshi không chỉ là "Người thống nhất vĩ đại" thứ hai của Nhật Bản sau Oda Nobunaga. Ông còn là người đầu tiên trong lịch sử Nhật Bản xây dựng một kế hoạch hoàn chỉnh nhằm tái cấu trúc trật tự chính trị của toàn bộ Đông Á.

Việc đưa Thiên hoàng đến Bắc Kinh, để Hidetsugu cai trị Trung Quốc, còn bản thân đóng đô ở Ninh Ba không phải ý tưởng bộc phát, mà phản ánh một tầm nhìn địa chính trị vượt xa phạm vi quần đảo Nhật Bản.

Tất nhiên, tham vọng ấy có phần viển vông khi đặt trong tương quan sức mạnh giữa Nhật Bản với nhà Minh thời điểm ấy, nhưng nó cho thấy Toyotomi Hideyoshi không còn tự xem mình là người thống nhất Nhật Bản, mà là người có sứ mệnh kiến tạo một đế quốc mới.

Cuối cùng, ông không thất bại vì thiếu tham vọng. Ông thất bại vì đã đánh giá thấp sức kháng cự của Triều Tiên, tiềm lực của nhà Minh và đặc biệt là vai trò quyết định của biển cả trong một cuộc chiến viễn chinh.

Giấc mộng đưa Thiên hoàng Nhật Bản ngự trị ở Bắc Kinh và biến Ninh Ba thành thủ đô của một đế quốc trải dài từ Đông Á đến Ấn Độ đã tan biến cùng hơi thở cuối cùng của Toyotomi Hideyoshi. Nhưng hơn bốn thế kỷ sau, đó vẫn là một trong những kế hoạch địa chính trị táo bạo và kỳ lạ nhất từng được một nhà cầm quân châu Á vạch ra.

×