Vì sao trước khi qua đời, Khang Hi không ra tay với Ung Chính?

Ngày 13 tháng 11, Khang Hi 70 tuổi nằm trên long sàng. Mu bàn tay gầy guộc nổi đầy gân xanh, bát canh sâm do thái giám dâng lên ông không hề động tới. Trước giường là cả một phòng các hoàng tử đang quỳ. Bát a ca Dận Tự sắc mặt bình thản, Thập tứ a ca Dận Đề đang ở tận doanh trại quân đội Tây Bắc, còn Tứ a ca Dận Chân — người anh tư vốn thường ngày ít nói, trầm lặng — đang bưng một bát canh sâm, từng thìa từng thìa đút cho ông già.

Không ai để ý rằng, ánh mắt cuối cùng của Khang Hi trước khi trút hơi thở, đã dừng lại trên người Dận Chân.

Vài giờ sau, Long Khoa Đa tuyên đọc di chiếu: Hoàng tử thứ tư Dận Chân kế vị, trở thành Hoàng đế Ung Chính.

Tin tức truyền ra khiến triều đình và thiên hạ chấn động. Cho đến ngày nay, hơn 300 năm đã trôi qua, thuyết âm mưu “Ung Chính soán ngôi” vẫn còn gây tranh cãi trên mạng.

Nhưng có một câu hỏi đáng suy ngẫm hơn cả chuyện “ông ta lên ngôi bằng cách nào”:

Khang Hi cả đời quyết đoán, đến những đại thần quyền lực như Sách Ngạch Đồ, Minh Châu mà cuối đời còn có thể phế bỏ không chút do dự. Vậy tại sao ông lại không động đến chính con trai mình? Đặc biệt là người con trai thứ tư có tính cách âm trầm nhất, thủ đoạn cứng rắn nhất và gần như đắc tội với tất cả anh em?

Câu trả lời chỉ có bốn chữ:

Không thể là ai khác.

“Lời nguyền” của người kế vị Khang Hi

Muốn hiểu vì sao Khang Hi không giết Ung Chính, trước hết phải nhìn cách ông từng “xử lý” những người con khác.

Trong cả cuộc đời, Khang Hi chỉ một lần lập Thái tử — đó là người con trai thứ hai, Dận Nhưng.

Dận Nhưng mới hai tuổi đã được lập làm Thái tử, giữ vị trí này suốt 33 năm, nhưng cuối cùng bị phế hai lần. Lần đầu phế Thái tử, Khang Hi khóc và nói: “Từ nay về sau, trẫm không lập Thái tử nữa”. Sau lần thứ hai, ông trực tiếp giam Dận Nhưng cho đến chết.

Không phải Khang Hi quá tàn nhẫn, mà Dận Nhưng đã tự đẩy mình vào đường cùng — kết bè kết đảng, tư lợi, thậm chí nửa đêm còn lẻn vào trướng của Khang Hi để dò xét động tĩnh. Nói theo cách hiện đại, Thái tử khi cha mình còn chưa chết đã nóng lòng muốn tiếp quản quyền lực, đồng thời âm thầm thực hiện những hành động riêng.

Quá trình Khang Hi từ yêu thương Dận Nhưng đến tuyệt vọng về người con này đã hoàn toàn phá vỡ niềm tin của ông vào nguyên tắc “lập đích, lập trưởng”.

Kể từ đó, trong lòng Khang Hi chỉ còn một nguyên tắc sắt đá: thà giao giang sơn cho một người “không tốt”, còn hơn giao cho một người “không ổn định”.

Thế nào là “không ổn định”? Đó là người có nền tảng không vững, không thể trấn áp tình hình, vừa lên ngôi đã khiến đất nước rơi vào nội loạn.

Trong những năm cuối đời Khang Hi, tình hình chính trị lại vô cùng phức tạp: chín hoàng tử chia thành nhiều phe. Phe Bát a ca có đông người ủng hộ, Thập tứ a ca nắm binh quyền, một nửa triều đình đứng về phía Bát a ca, nửa còn lại đứng ngoài quan sát.

Trong tình thế ấy, nếu lựa chọn sai một người, Đại Thanh có thể ngay lập tức rơi vào cảnh tranh chấp quyền lực.

Vì sao Bát a ca không được chọn?

Bát a ca Dận Tự được người đời gọi là “Bát Hiền vương”.

Quả thực, ông ta rất xuất sắc — đối xử khoan hậu, trọng người tài, được cả triều đình và dân chúng yêu mến. Ngay cả Khang Hi cũng từng nói ông ta “có tài, có đức”. Theo lẽ thường, một người như vậy kế vị thì triều đình sẽ rất ổn định.

Nhưng chính việc “được lòng người quá mức” lại trở thành nguyên nhân khiến ông ta mất cơ hội.

Khang Hi là người thế nào? Ông trị vì 61 năm, trải qua vô số sóng gió. Ông hiểu rất rõ một nguyên tắc:

Hoàng đế có thể không thích ngươi, nhưng tuyệt đối không thể sợ ngươi.

Vấn đề của Dận Tự nằm ở chỗ — ông ta không cần Khang Hi chết cũng có khả năng từng bước nắm quyền. Phe cánh của ông ta trải rộng khắp Lục bộ, danh vọng thậm chí có lúc lấn át uy quyền của hoàng đế. Những năm cuối đời, mỗi khi Khang Hi lâm bệnh, người mà quan lại trong triều tìm đến đầu tiên đôi khi không phải hoàng đế, mà là phủ của Dận Tự.

Đối với bất kỳ hoàng đế nào, đây đều là dấu hiệu nguy hiểm.

Nguy hiểm hơn nữa, để thu phục lòng người, Dận Tự gần như điều gì cũng đồng ý, lời hứa nào cũng đưa ra. Khang Hi hiểu rất rõ: một người có thể vô hạn thỏa hiệp để giành ngôi, sau khi lên ngôi tất nhiên sẽ bị các tập đoàn lợi ích trói buộc.

Hôm nay hứa cho Trương Tam một chức quan, ngày mai hứa cho Lý Tứ một vùng đất, đến lúc đó lấy gì để thực hiện? Nếu không thực hiện được thì mất uy tín, mà mất uy tín sẽ dẫn tới hỗn loạn.

Vì vậy, Khang Hi thà dùng tội danh “kết bè kết đảng, mưu lợi riêng” để đàn áp Dận Tự, chứ tuyệt đối không để ông ta chạm vào ngai vàng.

Thứ Khang Hi cần không phải là một “người tốt”, mà là một người “có thể gánh vác đại sự”.

Vì sao Thập tứ a ca cũng không được chọn?

Thập tứ a ca Dận Đề là người con trai được Khang Hi yêu quý nhất trong những năm cuối đời, đồng thời cũng là “người chiến thắng tiềm ẩn” trong mắt nhiều người.

Năm Khang Hi thứ 57, Khang Hi bổ nhiệm Dận Đề làm Phủ viễn Đại tướng quân, thống lĩnh các đạo quân ở Tây Bắc, phong Đại tướng quân vương. Quy cách gần như tương đương với việc đích thân thiên tử xuất chinh. Ông được sử dụng cờ vàng chính, ấn tín và ban thưởng cũng theo quy chế thân vương.

Tín hiệu như vậy có vẻ quá rõ ràng, phải không?

Nhưng nhìn kỹ sẽ thấy: Khang Hi trao cho Dận Đề binh quyền, chứ không phải hoàng quyền.

Vấn đề của Dận Đề chính là chỉ có kinh nghiệm quân sự, nhưng thiếu kinh nghiệm trị quốc.

Ông đã chiến đấu ở Tây Bắc nhiều năm và có uy tín rất cao, nhưng cai trị một quốc gia không giống như đánh trận. Đánh trận dựa vào “quân lệnh nghiêm minh, thưởng phạt phân định”, còn trị quốc lại cần “cân bằng các bên, hóa giải mâu thuẫn”. Đây là hai hệ thống năng lực hoàn toàn khác nhau.

Hơn nữa, Dận Đề tính cách nóng nảy, tuổi trẻ khí thịnh. Khang Hi hiểu rất rõ: nếu người con này ngồi lên ngai vàng, việc đầu tiên có thể là thanh toán phe Bát a ca, việc thứ hai là đối đầu với các bộ Mông Cổ, việc thứ ba là làm đảo lộn tài chính quốc gia.

Đại Thanh vừa đánh xong Cát Nhĩ Đan, thu phục Đài Loan, ký Hiệp ước Nerchinsk, quốc khố cạn kiệt, đời sống dân chúng khó khăn. Điều cần nhất lúc này là một “vị vua giữ vững cơ nghiệp”, chứ không phải thêm một “vị hoàng đế cưỡi ngựa chinh chiến”.

Khang Hi không chọn Dận Đề có logic giống như Chu Nguyên Chương không chọn Chu Đệ — người quá giỏi đánh trận chưa chắc phù hợp để giữ thiên hạ.

Ung Chính dựa vào đâu để trở thành người “không thể thay thế”?

Bây giờ đến lượt Tứ a ca.

Nói thật, trong số các anh em, Ung Chính là người ít được yêu thích nhất. Ông nóng nảy, lời lẽ sắc bén, không cười nói nhiều và là một “con người cuồng công việc”. Khang Hi từng đánh giá ông là “hỉ nộ bất định” — vui giận thất thường. Trong hệ thống đánh giá một đế vương thời cổ đại, bốn chữ này gần như tương đương với “không đạt yêu cầu”.

Nhưng về cuối đời, Khang Hi đã thay đổi một chữ:

“Hỉ nộ duy định”.

Từ “bất định” thành “duy định”, chỉ một chữ khác biệt nhưng đã bộc lộ thái độ thực sự của Khang Hi — ông nhìn thấy ở Tứ a ca những thứ mà người khác không nhìn thấy.

Thứ nhất, Ung Chính có năng lực trị quốc

Cuối đời Khang Hi từng thực hiện chế độ “Ngự môn thính chính”, cho các hoàng tử lần lượt tham gia xử lý chính sự. Những lĩnh vực như Hộ bộ, Hình bộ, Công bộ do Tứ a ca phụ trách đều được xử lý hiệu quả.

Thanh tra các khoản thiếu hụt, chấn chỉnh ngành muối, xét xử những vụ án lớn — hiệu suất đều rất cao.

Khang Hi không nói ra, nhưng trong lòng hiểu rất rõ:

Đây là người con duy nhất trong số chín người thực sự biết cách “quản lý quốc gia”.

Thứ hai, Ung Chính không có phe cánh

Nghe giống khuyết điểm? Thực ra hoàn toàn ngược lại.

Bát a ca có rất nhiều người nâng đỡ, Thập tứ a ca có rất nhiều người đi theo, còn Tứ a ca — gần như chỉ có một mình.

Điều Khang Hi sợ nhất vào cuối đời chính là sự kết hợp giữa “quyền thần + người kế vị”. Đây từng là mô thức dẫn đến suy vong trong nhiều triều đại Đông Hán, Đường và Minh.

Ung Chính không có phe cánh có nghĩa là gì?

Có nghĩa là sau khi lên ngôi, ông chỉ có thể dựa vào chính hoàng quyền, không thể bị bất kỳ tập đoàn lợi ích nào thao túng.

Một vị hoàng đế không bị bất kỳ thế lực nào kiểm soát mới là sự sắp đặt khiến Khang Hi yên tâm nhất.

Thứ ba, Ung Chính đủ cứng rắn nhưng cũng đủ tỉnh táo

Khang Hi biết Tứ a ca khắc nghiệt, nhưng ông càng hiểu rõ:

Một mớ hỗn độn của Đại Thanh lúc ấy chỉ có người đủ cứng rắn mới có thể dọn dẹp sạch sẽ.

Cuối đời Khang Hi, quốc khố chỉ còn khoảng 8 triệu lượng bạc, các tỉnh nợ đọng nghiêm trọng, quan lại tham nhũng tràn lan.

Trong tình trạng ấy, cần một “vị vua nhân từ” sao?

Không.

Cần một vị hoàng đế kiểu “quan lại hà khắc” dám tịch thu gia sản, dám xử tử, dám đắc tội với tất cả mọi người.

Ung Chính chính là người đó.

Khang Hi không phải không biết sau khi lên ngôi, Ung Chính sẽ mạnh tay thanh trừng. Ông cố ý như vậy — dùng một người cứng rắn để “chữa trị tận gốc” những căn bệnh của Đại Thanh, sau đó để thế hệ tiếp theo thay thế bằng một vị vua ôn hòa hơn nhằm phục hồi và phát triển.

Đây gọi là sự phân công giữa các thế hệ của đế vương.

Sự tính toán cuối cùng của Khang Hi

Trước khi qua đời, Khang Hi làm ba việc, qua đó cho thấy ý đồ thực sự của ông.

Thứ nhất: Đề bạt Long Khoa Đa làm Thống lĩnh Bộ quân, tức Cửu Môn Đề đốc.

Long Khoa Đa là cháu của Đồng Quốc Duy. Gia tộc họ Đồng là ngoại thích của Khang Hi, có độ tin cậy tuyệt đối.

Quan trọng hơn, Long Khoa Đa có quan hệ gần gũi với Tứ a ca.

Khang Hi giao việc phòng thủ kinh thành cho một người thân cận với Tứ a ca. Tín hiệu như vậy còn chưa đủ rõ hay sao?

Thứ hai: Để lại di chiếu “truyền ngôi cho con trai thứ tư”.

Bất kể di chiếu này là thật hay đã bị sửa đổi, thực tế là Khang Hi khi còn sống không hề bãi bỏ bất kỳ chức vụ nào của Tứ a ca, cũng không công khai làm nhục ông như từng đối xử với Bát a ca.

Một hoàng đế nếu thực sự cho rằng người con nào đó “không được”, ông có vô số cách để loại người đó khỏi cuộc chơi — không cho tham gia chính sự, không cho tiếp xúc quân đội, tìm một tội danh để giáng xuống thứ dân.

Khang Hi không làm bất kỳ điều nào trong số đó.

Thứ ba: Trước lúc lâm chung, triệu kiến bảy hoàng tử cùng Long Khoa Đa.

Hãy chú ý danh sách này — Bát a ca không có mặt. Thập tứ a ca đang ở tận Tây Bắc. Những người được triệu kiến phần lớn là các hoàng tử trung lập hoặc không giữ vai trò nổi bật.

Khung cảnh này, thay vì chỉ là một cuộc “chia tay trước lúc lâm chung”, có thể được hiểu là chủ động xác định nhóm người làm chứng, nhằm ngăn chặn việc có người nghi ngờ tính xác thực của di chiếu sau này.

Khang Hi không chết trong tình trạng hồ đồ.

Trước khi qua đời, ông đã hoàn thành tất cả những bước chuẩn bị có thể làm.

Lịch sử đã trao cho Khang Hi một “bài thi điểm tối đa”

Ung Chính làm hoàng đế 13 năm.

13 năm ấy ông đã làm gì?

- Thanh tra các khoản thiếu hụt, thu hồi hơn 30 triệu lượng bạc.

- Thực hiện chính sách “bình đẳng hoá thuế đất” — phân bổ thuế đinh vào ruộng đất, xóa bỏ thuế đầu người.

- Thành lập Quân cơ xứ, nâng cao hiệu quả và mức độ tập trung quyền lực.

- Thực hiện chính sách “cải thổ quy lưu”, tăng cường kiểm soát khu vực Tây Nam.

- Thực hiện chính sách “hỏa hao quy công”, ngăn chặn tình trạng quan lại địa phương giữ lại tiền thuế.

Khang Hi để lại cho Ung Chính quốc khố khoảng 8 triệu lượng bạc, còn Ung Chính để lại cho Càn Long hơn 60 triệu lượng.

Chỉ trong 13 năm, con số này tăng gấp tám lần.

Càn Long có thể tận hưởng 60 năm với cái gọi là “Thập toàn võ công” và “thịnh thế Khang Càn”, nhưng nền móng thực sự đều do Ung Chính đặt xuống.

Nếu Khang Hi dưới suối vàng biết được điều đó, có lẽ ông sẽ cười lạnh một tiếng:

Các ngươi trách ông ấy khắc nghiệt, bạc bẽo ư? Nhưng nếu không có sự khắc nghiệt ấy, lấy đâu ra nền móng cho một thời thịnh thế?

×