Vì sao Từ Hi Thái hậu chọn Phổ Nghi 2 tuổi kế vị Quang Tự?

Vì sao Từ Hi Thái hậu chọn Phổ Nghi 2 tuổi kế vị Quang Tự?

Trong lịch sử hơn 260 năm của nhà Thanh, Phổ Nghi là vị hoàng đế cuối cùng, đồng thời cũng là người lên ngôi khi còn nhỏ tuổi nhất và có thời gian trị vì ngắn nhất. Khi đăng cơ vào cuối năm 1908, Phổ Nghi mới chỉ hơn hai tuổi, còn quyền điều hành triều chính hoàn toàn nằm trong tay Nhiếp chính vương Tải Phong. Điều khiến nhiều người thắc mắc là vì sao giữa hàng trăm người trong hoàng tộc Ái Tân Giác La, Từ Hi Thái hậu lại lựa chọn chính Phổ Nghi làm người kế vị.

Để hiểu quyết định này, cần nhìn lại những biến động trong những năm cuối đời của Từ Hi Thái hậu.

Sau cuộc Chính biến Mậu Tuất năm 1898, quan hệ giữa Từ Hi Thái hậu và Quang Tự Hoàng đế đã rạn nứt không thể hàn gắn. Theo quan điểm của Từ Hi Thái hậu, bà đã đưa Quang Tự vào cung từ khi mới bốn tuổi, đích thân nuôi dưỡng, dạy dỗ và đưa lên ngai vàng. Thế nhưng khi trưởng thành, Quang Tự lại tiến hành cuộc Duy tân Mậu Tuất với mục tiêu cải cách đất nước, đi ngược lại ý chí của bà. Chính điều này khiến Từ Hi Thái hậu dần mất niềm tin vào vị hoàng đế mà mình từng hết lòng dìu dắt.

Một vấn đề khác khiến Từ Hi Thái hậu đau đầu là Quang Tự không có con nối dõi. Khi Quang Tự được đưa lên ngôi sau khi Đồng Trị qua đời, triều đình từng thống nhất rằng nếu sau này Quang Tự sinh con trai thì đứa trẻ sẽ được nhận làm con thừa tự của Đồng Trị để tiếp tục dòng chính thống. Tuy nhiên, Quang Tự qua đời mà không để lại người nối dõi, khiến triều đình buộc phải tìm một người kế vị khác vừa bảo đảm huyết thống hoàng tộc, vừa giải quyết được vấn đề kế tự của cả Đồng Trị lẫn Quang Tự.

Theo ghi chép trong "Thanh Đức Tông Thực lục", một ngày trước khi qua đời, Từ Hi Thái hậu ban chỉ lập Phổ Nghi kế vị, đồng thời phong cha của cậu bé là Thuần Thân vương Tải Phong làm Nhiếp chính vương. Như vậy, Phổ Nghi vừa kế thừa ngai vàng, vừa được nhận làm con thừa tự của Đồng Trị, đồng thời duy trì dòng kế tự của Quang Tự.

Một trong những nguyên nhân thường được các học giả nhắc đến là mối quan hệ huyết thống đặc biệt giữa Phổ Nghi với chính Từ Hi Thái hậu.

Ông nội của Phổ Nghi là Thuần Thân vương Dịch Hoàn, em cùng cha khác mẹ của Hàm Phong Hoàng đế. Chính thất của Dịch Hoàn là Diệp Hách Na Lạp thị, em ruột của Từ Hi Thái hậu. Bà sinh bốn người con trai nhưng chỉ có người con thứ hai là Tải Điềm, tức Quang Tự Hoàng đế, sống đến tuổi trưởng thành. Điều này đồng nghĩa Quang Tự chính là cháu ruột gọi Từ Hi Thái hậu bằng dì.

Trong khi đó, người con trai thứ năm của Dịch Hoàn là Tải Phong - cha của Phổ Nghi - lại trở thành người duy nhất tiếp tục duy trì dòng Thuần Thân vương sau khi nhiều anh em mất sớm hoặc được cho làm con thừa tự ở các chi khác. Vì vậy, về mặt huyết thống, Phổ Nghi là hậu duệ trực tiếp còn lại của nhánh gia tộc có quan hệ gần gũi nhất với Từ Hi Thái hậu.

Không chỉ vậy, mẹ của Phổ Nghi còn có mối liên hệ đặc biệt với vị Thái hậu quyền lực.

Sau khi Tải Phong trưởng thành, Từ Hi Thái hậu đích thân chỉ hôn ông với Tô Hoàn Qua Nhĩ Giai thị, tên thường gọi là Du Lan. Bà là con gái của đại thần Vinh Lộc, người được xem là cánh tay phải của Từ Hi Thái hậu trong suốt những năm cuối triều Thanh. Điều đặc biệt hơn là Du Lan được Từ Hi Thái hậu nhận làm con gái nuôi. Điều đó khiến Phổ Nghi vừa là cháu ngoại của dòng họ Diệp Hách Na Lạp, vừa là con trai của người con gái nuôi được Từ Hi Thái hậu đặc biệt yêu quý.

Vinh Lộc cũng là nhân vật có ảnh hưởng rất lớn đối với chính sách kế vị của Từ Hi Thái hậu. Ông từng đề xuất phương án để giải quyết vấn đề nối dõi sau khi Đồng Trị qua đời: nếu Quang Tự có con trai thì đứa trẻ sẽ đồng thời kế tự cả Đồng Trị và Quang Tự. Quan điểm này được Từ Hi Thái hậu chấp nhận và trở thành nền tảng cho các quyết định kế vị sau này.

Là tâm phúc của Từ Hi Thái hậu, Vinh Lộc từng giữ nhiều chức vụ quan trọng như Bộ binh Thượng thư, Tổng đốc Trực Lệ, Quân cơ đại thần và Đại học sĩ. Theo "Thanh sử cảo", ông được Từ Hi Thái hậu tín nhiệm tuyệt đối, hầu như mọi việc lớn nhỏ trong triều đều phải hỏi ý kiến. Chính vì thế, việc con gái ông trở thành chính thất của Tải Phong càng khiến mối quan hệ giữa hai gia đình trở nên gắn bó.

Từ những mối quan hệ này, nhiều nhà nghiên cứu cho rằng cả ba người từng được Từ Hi Thái hậu lựa chọn làm người kế vị đều có quan hệ rất gần với bà. Quang Tự là con trai của em gái ruột; Đại A Ca Phổ Tuấn là con trai của cháu gái; còn Phổ Nghi là con trai của con gái nuôi. Điều này được xem là cho thấy Từ Hi Thái hậu luôn ưu tiên lựa chọn những người có quan hệ thân cận với gia tộc Diệp Hách Na Lạp.

Tuy nhiên, không ít sử gia hiện đại cho rằng nếu chỉ giải thích bằng yếu tố tình cảm gia tộc thì vẫn chưa đủ.

Trước hết, Phổ Nghi thuộc thế hệ "Phổ", phù hợp với trình tự truyền ngôi của hoàng tộc. Thứ hai, việc chọn một đứa trẻ mới hơn hai tuổi giúp Từ Hi Thái hậu dễ dàng sắp xếp cơ cấu quyền lực trước khi qua đời. Cha của Phổ Nghi là Tải Phong vốn nổi tiếng cẩn trọng, ít tham vọng chính trị, phù hợp để đảm nhận vai trò Nhiếp chính mà không tạo ra xung đột quyền lực trong triều.

Gia phong của phủ Thuần Thân vương cũng góp phần tạo nên niềm tin đối với Từ Hi Thái hậu. Trong hồi ký, Phổ Kiệt - em trai Phổ Nghi - từng kể rằng ông nội mình luôn khéo léo giữ quan hệ với cả phe của Từ Hi Thái hậu lẫn phe của Quang Tự, nhờ vậy gia tộc tránh được những biến động chính trị khốc liệt cuối thời Thanh.

Bản thân Tải Phong cũng nổi tiếng là người sống thận trọng. Trong phủ ông treo câu đối: "Có sách mới là giàu sang chân chính, vô sự mới là thần tiên nơi nhân thế". Ông còn chép trên quạt bài kệ của Bố Đại Hòa thượng với ý nghĩa không tranh danh đoạt lợi, thuận theo tự nhiên và tránh xa những cuộc đấu đá quyền lực.

Có lẽ chính tính cách này khiến Từ Hi Thái hậu tin rằng giao quyền nhiếp chính cho Tải Phong sẽ ít gây ra biến động hơn so với những thành viên khác trong hoàng tộc.

Dẫu vậy, quyết định lập Phổ Nghi lên ngôi cũng không thể cứu vãn số phận của nhà Thanh. Chỉ ba năm sau khi đăng cơ, Cách mạng Tân Hợi bùng nổ, buộc triều đình phải tuyên bố thoái vị vào đầu năm 1912, chấm dứt hơn hai nghìn năm chế độ quân chủ chuyên chế tại Trung Quốc.

Nhìn lại, việc Từ Hi Thái hậu lựa chọn Phổ Nghi không đơn thuần xuất phát từ tình cảm gia tộc, mà là kết quả của nhiều yếu tố đan xen: quy tắc kế vị của hoàng thất, sự cân bằng quyền lực trong triều, ảnh hưởng của Vinh Lộc, tính cách thận trọng của Tải Phong và cả mong muốn duy trì ảnh hưởng của dòng họ Diệp Hách Na Lạp trong những năm tháng cuối cùng của đế chế Đại Thanh. Chính quyết định ấy đã đưa cậu bé mới hơn hai tuổi trở thành vị hoàng đế cuối cùng trong lịch sử Trung Hoa.

×