Vì sao Từ Hi Thái hậu trọng dụng Tăng Quốc Phiên và các đại thần người Hán?

Vì sao Từ Hi Thái hậu trọng dụng Tăng Quốc Phiên và các đại thần người Hán?

Khi người Mãn Châu tiến vào Trung Nguyên và lập nên triều Thanh, đây vốn là một chính quyền của dân tộc thiểu số cai trị đa số người Hán. Vì thế, suốt hơn 200 năm đầu nhà Thanh, nguyên tắc chính trị quan trọng nhất của các hoàng đế là “trọng Mãn, ức Hán” – ưu tiên người Mãn, hạn chế quyền lực của người Hán.

Nguyên tắc này thể hiện rõ nhất trong việc bổ nhiệm quan lại. Ở triều đình trung ương, sáu bộ đều có chế độ “song Thượng thư”, tức một người Mãn và một người Hán cùng đảm nhiệm, nhưng thực quyền thường nằm trong tay quan Mãn. Những chức vụ trọng yếu như quân cơ đại thần, đặc biệt là thủ lĩnh Quân cơ xứ, hầu như chỉ dành cho người Mãn. Các chức Tổng đốc, Tuần phủ tại địa phương cũng đa phần do quý tộc Mãn Châu nắm giữ.

Triều Thanh không phải không sử dụng sĩ phu người Hán, nhưng luôn giữ họ ở vị trí thấp hơn để tránh nguy cơ quyền lực rơi vào tay dân tộc đa số. Đây là một chính sách nhằm bảo vệ địa vị thống trị của người Mãn.

Thế nhưng, theo thời gian, tầng lớp quý tộc Bát Kỳ ngày càng suy yếu. Những người Mãn Châu từng chinh chiến lập quốc lần lượt qua đời, con cháu của họ phần lớn sống an nhàn, hưởng bổng lộc triều đình, ít người còn giữ được tài năng của thế hệ trước. Đến cuối thời Thanh, nhiều người Mãn chỉ quen cuộc sống xa hoa, nuôi chim, dắt chó, xem hát, uống trà, hoàn toàn không còn năng lực quân sự và quản lý đất nước như thời kỳ đầu.

Ngay cả đại thần Túc Thuận – một nhân vật quyền lực cuối thời Hàm Phong – cũng từng than rằng: “Người Mãn phần nhiều là hạng vô dụng”.

Trong khi đó, đất nước lại rơi vào cơn khủng hoảng nghiêm trọng nhất kể từ khi nhà Thanh thành lập. Khởi nghĩa Thái Bình Thiên Quốc bùng nổ, rồi đến Nghiệp quân (Niệm quân), các cuộc nổi dậy của người Hồi ở Tây Bắc liên tiếp xảy ra. Quân Bát Kỳ và Lục doanh vốn là trụ cột quân sự của triều đình lại liên tục thất bại.

Năm 1861, sau khi Hàm Phong qua đời, Từ Hi Thái hậu thông qua cuộc chính biến Tân Dậu để nắm quyền nhiếp chính. Bà hiểu rất rõ rằng, nếu tiếp tục giữ nguyên nguyên tắc “trọng Mãn, ức Hán”, triều Thanh có thể sụp đổ bất cứ lúc nào.

Từ các tấu chương gửi về kinh, Từ Hi Thái hậu nhận ra một thực tế: những người thực sự cứu vãn cục diện không phải quân Bát Kỳ, mà là các đội đoàn luyện do sĩ phu người Hán tổ chức. Những nhân vật như Tăng Quốc Phiên, Hồ Lâm Dực, Tả Tông Đường, Lý Hồng Chương vốn xuất thân từ giới Nho sinh, nhưng chiến tranh đã biến họ thành các nhà quân sự và chính trị xuất sắc.

Đặc biệt, Tăng Quốc Phiên là người sáng lập Tương quân – lực lượng đã trở thành xương sống trong cuộc chiến chống Thái Bình Thiên Quốc.

Thực ra, từ thời Hàm Phong, tài năng của Tăng Quốc Phiên đã được thừa nhận, nhưng ông luôn bị nghi kỵ. Khi Tương quân chiếm được Vũ Hán năm 1854, Hàm Phong từng định bổ nhiệm ông làm Tuần phủ Hồ Bắc. Nhưng có người lập tức nhắc nhở:

“Một thường dân mà chỉ cần vung tay đã tập hợp được hàng vạn quân, điều ấy chưa chắc là phúc cho quốc gia”.

Lời nói này khiến Hàm Phong đổi ý. Nỗi lo của ông không phải không có lý: nếu các tướng người Hán nắm binh quyền quá lớn, liệu họ có trở thành mối đe dọa mới đối với triều đình hay không?

Từ Hi Thái hậu cũng hiểu điều đó. Nhưng bà còn hiểu một điều khác quan trọng hơn: nếu không dùng người Hán, ai sẽ dẹp loạn?

Vì thế, Từ Hi Thái hậu quyết định thực hiện một bước đi táo bạo chưa từng có trong lịch sử nhà Thanh: giao đại quyền quân sự và hành chính cho các đại thần người Hán.

Tăng Quốc Phiên được trao quyền chỉ huy quân sự tại bốn tỉnh Giang Tô, Chiết Giang, An Huy và Giang Tây. Tả Tông Đường được bổ nhiệm làm Tuần phủ Chiết Giang. Lý Hồng Chương làm Tuần phủ Giang Tô. Thẩm Bảo Trinh làm Tuần phủ Giang Tây. Hàng loạt chức vụ Tổng đốc, Tuần phủ, Bố chính sứ, Án sát sứ cũng lần lượt rơi vào tay người Hán.

Đây là cuộc thay máu nhân sự lớn nhất kể từ khi nhà Thanh lập quốc.

Giới quý tộc Mãn Châu lập tức phản đối dữ dội. Họ cho rằng việc giao quân quyền cho người Hán chẳng khác nào tự phá bỏ cơ nghiệp tổ tiên hơn hai trăm năm gây dựng.

Từ Hi Thái hậu chỉ đáp lại bằng một câu:

“Nếu không dùng họ, vậy các ngươi hãy ra tiền tuyến dẹp loạn đi!”

Không ai dám trả lời.

Lịch sử sau đó chứng minh quyết định của Từ Hi Thái hậu là một canh bạc đầy mạo hiểm nhưng cực kỳ hiệu quả. Tăng Quốc Phiên và các tướng lĩnh người Hán lần lượt tiêu diệt Thái Bình Thiên Quốc, bình định Nghiệp quân, dẹp loạn Tây Bắc, kéo nhà Thanh trở lại từ bờ vực sụp đổ.

Đến năm Đồng Trị thứ tư (1865), trong số 10 Tổng đốc toàn quốc chỉ còn một người Mãn, còn 9 người đều là người Hán. Trong 15 tỉnh của đế quốc, chức Tuần phủ gần như hoàn toàn do người Hán nắm giữ. Đây là sự thay đổi chưa từng có trong lịch sử triều Thanh.

Điều đáng chú ý là Từ Hi Thái hậu không chỉ thay đổi chính sách dùng người mà còn chủ động học tập văn hóa và kinh nghiệm trị quốc của người Hán.

Sau khi nắm quyền, bà say mê đọc sách như “Đế giám đồ thuyết” – tác phẩm do Trương Cư Chính biên soạn cho hoàng đế Vạn Lịch thời Minh, kể lại những câu chuyện thành bại của các bậc đế vương bằng tranh minh họa và lời giải thích dễ hiểu.

Về sau, theo đề nghị của các đại thần, triều đình còn biên soạn bộ “Trị bình bảo giám”, tập hợp kinh nghiệm trị quốc của các triều đại Hán, Đường, Tống, Minh cùng những bài học về việc các Thái hậu nhiếp chính.

Từ Hi Thái hậu thường xuyên mời các học giả nổi tiếng như Ông Đồng Hòa giảng giải lịch sử và chính trị. Trong các buổi học, bà ngồi sau rèm vàng lắng nghe, thỉnh thoảng còn đặt câu hỏi rất chi tiết.

Ít nhất trong giai đoạn đầu cầm quyền, Từ Hi Thái hậu không phải chỉ là một người phụ nữ ham mê quyền lực như hình tượng thường thấy trong nhiều câu chuyện dân gian. Bà hiểu rõ sự yếu kém của tầng lớp quý tộc Mãn Châu, đồng thời cũng nhận thức được giá trị của nhân tài người Hán.

Việc phá bỏ phần nào nguyên tắc “trọng Mãn, ức Hán”, mạnh dạn sử dụng Tăng Quốc Phiên, Tả Tông Đường, Lý Hồng Chương và hàng loạt đại thần người Hán không chỉ là sự bất đắc dĩ của Từ Hi Thái hậu, mà còn là một quyết định mang tính chiến lược.

Chính quyết định ấy đã giúp nhà Thanh kéo dài thêm hàng chục năm tồn tại. Dù không thể cứu vãn vận mệnh cuối cùng của triều đại, nhưng trong cơn bão táp của thế kỷ XIX, đó vẫn là một trong những nước cờ chính trị quan trọng và sáng suốt nhất của Từ Hi Thái hậu.

×