Kích hoạt đầu tàu kinh tế nhà nước: Giải mã công thức thành công của các "mũi nhọn" (bài 2)

Doanh nghiệp Nhà nước - "bộ giảm xóc" cho nền kinh tế trong gian khó

Trong hơn 1,1 triệu doanh nghiệp đang hoạt động trên cả nước, doanh nghiệp nhà nước (DNNN) chỉ có khoảng 695 đơn vị, tương đương khoảng 0,06% tổng số doanh nghiệp. Dù chiếm tỷ lệ rất nhỏ trong cơ cấu kinh tế, khu vực này vẫn giữ vai trò và có đóng góp đặc biệt quan trọng.

Sau gần 40 năm kể từ công cuộc Đổi mới năm 1986, với quan điểm kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo, trụ cột của nền kinh tế, khu vực kinh tế nhà nước nói chung và DNNN nói riêng đã trải qua nhiều giai đoạn phát triển. Bên cạnh những hạn chế, yếu kém cần được khắc phục và đổi mới toàn diện, không ít DNNN đã đạt được những thành tựu nổi bật, khẳng định hiệu quả của mô hình quản trị và hoạt động.

Đối với nhóm tập đoàn, tổng công ty quy mô lớn do Tổng công ty Đầu tư và Kinh doanh vốn nhà nước (SCIC) quản lý vào giai đoạn 2024-2025, tổng tài sản hợp nhất đạt khoảng 2,54 triệu tỷ đồng, trong khi vốn chủ sở hữu nhà nước gần 1,2 triệu tỷ đồng.

Nhiều DNNN ghi nhận kết quả kinh doanh ấn tượng. Năm 2025, PVN đạt doanh thu hơn 1,1 triệu tỷ đồng và lợi nhuận trước thuế hợp nhất 62.700 tỷ đồng. Viettel đạt doanh thu 220.400 tỷ đồng, lợi nhuận trước thuế 56.800 tỷ đồng. Nhóm ngân hàng thương mại nhà nước cũng tiếp tục duy trì lợi nhuận ở mức hàng chục nghìn tỷ đồng.

Không chỉ đóng góp vào tăng trưởng kinh tế, các DNNN lớn như EVN, PVN hay TKV còn phát huy vai trò "bộ giảm xóc" của nền kinh tế trong những giai đoạn thị trường biến động, thông qua việc thực hiện các nhiệm vụ an sinh xã hội, bình ổn giá và bảo đảm các cân đối lớn của nền kinh tế.

Theo ông Phan Đức Hiếu, Ủy viên Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội, với lợi thế về nguồn lực, DNNN có khả năng triển khai các dự án hạ tầng, năng lượng và công nghiệp quy mô lớn - những lĩnh vực đòi hỏi vốn đầu tư rất lớn và thời gian thu hồi kéo dài.

Một bộ phận doanh nghiệp cũng đang đẩy mạnh chuyển đổi số, ứng dụng AI, khai thác dữ liệu và đầu tư cho nghiên cứu phát triển, qua đó nâng cao năng lực cạnh tranh và khả năng chống chịu trước biến động.

Nhìn lại quá trình phát triển, ở giai đoạn đầu sau Đổi mới, DNNN góp phần duy trì sản xuất, ổn định kinh tế và bảo đảm nguồn cung các mặt hàng thiết yếu. Từ năm 1992, khu vực này từng bước chuyển sang hoạt động theo cơ chế thị trường, tập trung vào các lĩnh vực then chốt như năng lượng, hạ tầng, tài chính và viễn thông. Đến nay, nhiều doanh nghiệp như Viettel, PVN, TKV, ACV cùng các ngân hàng thương mại nhà nước vẫn là lực lượng nòng cốt trong việc đóng góp ngân sách, đầu tư phát triển và bảo đảm an ninh kinh tế quốc gia.

Tuy nhiên, theo ông Phan Đức Hiếu, thực tế cũng cho thấy sự phân hóa rõ nét trong khu vực DNNN. "Dù cùng hoạt động dưới một cơ chế sở hữu nhà nước, nhưng một số doanh nghiệp có lợi nhuận cao, đóng góp lớn cho ngân sách và từng bước vươn ra thị trường quốc tế, trong khi một bộ phận DNNN khác hoạt động kém hiệu quả, thậm chí thua lỗ kéo dài. Điều khác biệt này cho thấy sở hữu nhà nước không phải là nguyên nhân quyết định thành công hay thất bại. Điều quan trọng nằm ở cách doanh nghiệp sử dụng lợi thế được giao, năng lực quản trị, mô hình kinh doanh và khả năng biến nguồn lực thành giá trị gia tăng", ông Hiếu phân tích.

Bí quyết mà doanh nghiệp Nhà nước trở thành mũi nhọn nền kinh tế

Theo ông Hiếu, lợi thế đầu tiên của khối doanh nghiệp Nhà nước làm ăn tốt là họ đang ở những ngành có vị trí chiến lược, được lợi thế độc quyền tự nhiên như dầu khí, điện lực, khai thác than…

Đây đều là những lĩnh vực có quy mô thị trường lớn, nhu cầu tương đối ổn định và có ý nghĩa chiến lược.

Vì vậy, các doanh nghiệp này có một nền tảng kinh doanh tốt hơn nhiều DNNN hoạt động trong những ngành thông thường.

Tuy nhiên, chỉ có lợi thế ngành là chưa đủ, bởi nếu một doanh nghiệp chỉ dựa vào lợi thế này để hoạt động thì chỉ có thể tồn tại, khó tạo ra lợi nhuận vượt trội. Những doanh nghiệp thành công hầu hết đã biết tận dụng lợi thế ngành để xây dựng năng lực cạnh tranh ở thị trường và quốc tế.

Lấy Viettel là ví dụ, "ông lớn" viễn thông này là điển hình của mô hình doanh nghiệp không sống bằng độc quyền mà bằng năng lực cạnh tranh, hoạt động trong lĩnh vực tương tự như Vinaphone, Mobifone, nhưng lại có thành tích vượt trội.

Viettel không chỉ dừng lại ở việc khai thác thị trường viễn thông trong nước. Doanh nghiệp đã mở rộng sang công nghệ, công nghiệp, an ninh mạng, logistics, nghiên cứu và phát triển, đồng thời đầu tư ra nước ngoài.

Lợi thế của Viettel không nằm ở việc được Nhà nước bảo hộ, mà nằm ở khả năng liên tục tái đầu tư để tạo ra năng lực mới. Một doanh nghiệp chỉ dựa vào thị trường được bảo hộ thường có xu hướng trở nên trì trệ.

Ngược lại, Viettel đã sử dụng dòng tiền từ hoạt động kinh doanh cốt lõi để đầu tư vào công nghệ, nghiên cứu sản phẩm và mở rộng thị trường. Đây là mô hình mà nhiều DNNN khác có thể học hỏi là dùng lợi thế ban đầu để tạo ra năng lực cạnh tranh mới, thay vì biến lợi thế thành đặc quyền lâu dài.

Đúng ở góc độ chung về sự thành công của doanh nghiệp Nhà nước, chuyên gia kinh tế Phạm Chi Lan cho rằng: Công thức thành công của DNNN không nằm ở việc được Nhà nước ưu đãi bao nhiêu, mà ở khả năng biến lợi thế thành năng lực cạnh tranh thực sự. 

Doanh nghiệp thành công là doanh nghiệp biết tập trung vào lĩnh vực cốt lõi, quản trị vốn chặt chẽ, đầu tư có chọn lọc, liên tục đổi mới công nghệ và dám cạnh tranh bằng năng lực thực chất.

“Bằng chứng là cùng sống trong một hệ sinh thái quản lý Nhà nước, nhưng có những doanh nghiệp lại thành công, lãi nhưng có những doanh nghiệp thất bại. Khi người ta thất bại, người ta đổ cho cơ chế, nhưng thử hỏi tại sao cũng cơ chế đó, người quản lý khác lại thành công? Rõ ràng, không thể đổ cho cơ chế được, dù cơ chế có những hạn chế nhất định của nó. Mấu chốt vẫn là năng lực quản lý, tạo dựng lợi nhuận của con người”, bà Lan cho hay.

Theo chuyên gia Phạm Chi Lan, thời mà DNNN được coi là xương sống, Nhà nước trao cho DNNN một nguồn lực rất lớn, đủ để họ nghĩ lớn, làm lớn và lợi nhuận. Tuy nhiên, Nhà nước không thể trao thay năng lực quản trị cho doanh nghiệp.

“Khoảng cách giữa một DNNN thành công và một doanh nghiệp thất bại chính là khả năng biến nguồn lực thành giá trị. Đây cũng là chìa khóa để khu vực DNNN thực sự trở thành một trong những động lực quan trọng của nền kinh tế, thay vì trở thành gánh nặng phải xử lý khi nguồn lực bị sử dụng kém hiệu quả”, chuyên gia Phạm Chi Lan phân tích.

Ngược lại, thất bại của một số DNNN không hẳn xuất phát từ việc thiếu nguồn lực. Nguồn lực DNNN dù lớn nhưng khi chưa phân bổ đúng chỗ, chưa quản trị hiệu quả hoặc bị "chôn" vào những dự án kéo dài nhiều năm nhưng không tạo ra giá trị tương xứng thì đều thất bại.

Vốn bị sử dụng kém hiệu quả, chi phí cơ hội không chỉ nằm ở khoản đầu tư thất bại mà còn là những cơ hội phát triển bị bỏ lỡ. Do đó, yếu tố quyết định thành bại của doanh nghiệp vẫn là con người và cách quản lý.

Đối với khu vực tài chính - ngân hàng, TS Nguyễn Trí Hiếu, chuyên gia tài chính - ngân hàng cho rằng, các ngân hàng thương mại Nhà nước có một lợi thế đặc biệt: Quy mô lớn, mạng lưới rộng, thương hiệu và mức độ tin cậy cao. Trong ngành ngân hàng, những yếu tố này có ý nghĩa lớn. Một ngân hàng có nguồn vốn huy động lớn có khả năng mở rộng tín dụng, đầu tư công nghệ và phân bổ chi phí trên một quy mô khách hàng lớn hơn.

Một ngân hàng có thể huy động lượng vốn rất lớn nhưng nếu quản trị tín dụng kém thì lợi thế quy mô sẽ nhanh chóng biến thành nợ xấu. Vì vậy, điểm đáng chú ý ở các ngân hàng thương mại Nhà nước hoạt động hiệu quả là khả năng kiểm soát rủi ro tương đối tốt trong khi vẫn duy trì quy mô kinh doanh lớn.

Tuy nhiên, theo các chuyên gia, điểm chung quan trọng nhất của khu vực doanh nghiệp có lợi nhuận cao, doanh thu lớn là được ứng dụng quản trị hiện đại, có thị trường độc quyền nhưng không chỉ sống nhờ yếu tố này.

“Lợi thế ban đầu rất lớn, nhưng không chỉ dựa vào lợi thế đó để tạo ra lợi nhuận. Họ có thị trường, nhưng phải tổ chức sản xuất và kinh doanh để khai thác thị trường. Họ có vốn, nhưng phải sử dụng vốn để tạo ra lợi nhuận. Họ có tài sản, nhưng phải biến tài sản thành dòng tiền. Họ có vị thế Nhà nước, nhưng vẫn phải đối mặt với áp lực hiệu quả và yêu cầu hoàn thành nhiệm vụ kinh doanh. Đây chính là sự khác biệt căn bản với những DNNN yếu kém”, ông Hiếu phân tích.

Theo vị chuyên gia, một doanh nghiệp có thể có đất đai, vốn lớn, tài nguyên hoặc thị trường thuận lợi, nhưng nếu quản trị yếu, đầu tư dàn trải, không kiểm soát chi phí, không đổi mới công nghệ thì lợi thế đó không những không tạo ra giá trị mà còn trở thành gánh nặng.

Tuy nhiên, theo TS Hiếu, không có mô hình chung cho thành công tất cả và không nên áp dụng một mô hình quản trị duy nhất cho toàn bộ khu vực DNNN. Cải cách DNNN phải chuyển từ tư duy “quản lý đồng loạt” sang “quản trị theo đặc thù ngành và mục tiêu”, thậm chí nếu cần thiết ban hành chính sách riêng, đặc thù cho mỗi doanh nghiệp.

Theo ông Hiếu, thành công của doanh nghiệp không chỉ đến từ việc họ là DNNN mà phải đến từ sự kết hợp của lợi thế ngành, quy mô, thị trường, nguồn lực, quản trị và khả năng tái đầu tư.

Chính vì vậy, coi DNNN như doanh nghiệp nói chung, bài toán thị trường, thị trường, và thị trường luôn phải đặt ra là mục tiêu cuối cùng, tối thượng cho họ.

(Còn tiếp...)

×