Vì sao xác định ADN liệt sĩ đôi khi lại lấy mẫu của con em gái thay vì con ruột?

Vì sao lại lấy mẫu con của chị, em gái liệt sĩ để phục vụ giám định ADN?

Thời gian qua, nhiều địa phương trên cả nước đã triển khai thu nhận mẫu ADN của thân nhân liệt sĩ chưa xác định được danh tính nhằm xây dựng cơ sở dữ liệu ADN quốc gia, phục vụ công tác tìm kiếm, quy tập và xác minh hài cốt.

Trong quá trình này, nhiều gia đình được hướng dẫn lấy mẫu con của chị hoặc em gái liệt sĩ, khiến không ít người cho rằng chỉ con gái của chị hoặc em gái mới được lựa chọn để lấy mẫu. Tuy nhiên, điều này chưa hoàn toàn chính xác.

Trao đổi về vấn đề này, bà Nguyễn Thị Nga, Giám đốc Trung tâm Phân tích ADN và Công nghệ di truyền (CGAT) cho biết, trong xác định danh tính hài cốt liệt sĩ, việc lựa chọn thân nhân để lấy mẫu đối chiếu không đơn thuần dựa vào mức độ gần gũi về huyết thống. Các chuyên gia có thể sử dụng ADN nhân (autosomal DNA), ADN ty thể (mtDNA) hoặc ADN nhiễm sắc thể Y (Y-STR). Phương pháp nào được lựa chọn phụ thuộc vào chất lượng mẫu hài cốt, mức độ phân hủy ADN và đặc điểm phả hệ của từng gia đình.

Theo bà Nga, với những hài cốt đã chôn cất hàng chục năm, vật liệu di truyền có thể bị phân hủy nghiêm trọng, ADN nhân thường bị tổn thương theo thời gian khiến việc thu nhận và phân tích gặp nhiều khó khăn.

Trong khi đó, ADN ty thể có một đặc điểm quan trọng là số lượng bản sao trong mỗi tế bào lớn hơn rất nhiều so với ADN nhân. Nhờ vậy, trong những mẫu sinh phẩm đã bị phân hủy lâu ngày, khả năng thu nhận ADN ty thể thường cao hơn.

“Đây là một trong những lý do ADN ty thể được sử dụng rộng rãi trong nhận dạng hài cốt lịch sử và giám định pháp y. Đặc biệt trong một số trường hợp hài cốt đã phân hủy quá nặng, ADN ty thể có thể trở thành nguồn vật liệu di truyền quan trọng để thực hiện đối sánh. Nhưng chính đặc điểm di truyền của ADN ty thể lại dẫn đến một điều khiến nhiều gia đình dễ nhầm lẫn người có quan hệ huyết thống gần nhất chưa chắc là người cho mẫu phù hợp nhất”, bà Nga nhấn mạnh.

Bà Nga cũng phân tích tiếp, khác với ADN nhân, ADN ty thể có cơ chế di truyền đặc biệt: hầu như toàn bộ ADN ty thể của mỗi người được nhận từ mẹ. Cả con trai và con gái đều nhận ADN ty thể từ mẹ, tuy nhiên chỉ con gái tiếp tục truyền ADN ty thể của mình cho thế hệ sau. Chính nguyên lý này tạo nên một chuỗi di truyền liên tục theo dòng mẹ qua nhiều thế hệ và là cơ sở để xác định quan hệ huyết thống trong những trường hợp không còn đủ ADN nhân để phân tích.

Giả sử người cần xác định danh tính là một người đàn ông. Người này và em gái ruột đều nhận ADN ty thể từ cùng một người mẹ nên mang cùng dòng ADN ty thể. Sau này, em gái tiếp tục truyền chính ADN ty thể đó cho tất cả các con của mình. Vì vậy, con của em gái ruột vẫn mang cùng dòng ADN ty thể với người cậu.

Ngược lại, con ruột của người đàn ông lại không mang ADN ty thể của cha, bởi ADN ty thể của người con được nhận từ mẹ của họ. Do đó, nếu xét nghiệm sử dụng ADN ty thể thì con ruột không phải là đối tượng phù hợp để đối chiếu, trong khi con của em gái ruột lại có giá trị giám định cao hơn.

Đây cũng là lý do vì sao trong thực tế, cơ quan chuyên môn có thể yêu cầu lấy mẫu của cháu gọi bằng cậu, cháu gọi bằng dì hoặc những người họ hàng khác thay vì con ruột. Việc lựa chọn người cho mẫu luôn được xây dựng dựa trên sơ đồ phả hệ, loại ADN cần phân tích và tình trạng của hài cốt.

Trong nhiều trường hợp, các phòng xét nghiệm còn kết hợp đồng thời ADN nhân, ADN ty thể và ADN nhiễm sắc thể Y nhằm tăng độ chính xác và độ tin cậy của kết quả giám định.

Theo chuyên gia, như vậy, việc lấy mẫu con của em gái ruột thay vì con ruột không phải là điều bất thường mà là quyết định dựa trên nguyên lý di truyền học. Khi xét nghiệm được thực hiện bằng ADN ty thể, người thuộc cùng dòng mẹ mới là đối tượng có giá trị đối chiếu cao nhất. Đây là một trong những nguyên tắc quan trọng giúp nâng cao khả năng xác định chính xác danh tính liệt sĩ và những trường hợp hài cốt đã tồn tại trong thời gian dài.

Không phải trường hợp nào cũng lấy mẫu dòng họ mẹ

Tuy nhiên, theo bà Nga, điều này không có nghĩa xác định danh tính liệt sĩ lúc nào cũng phải lấy mẫu của người bên họ mẹ. Với những hài cốt mới được chôn cất thì ADN nhân có thể chưa phân hủy, vì vậy có thể lấy mẫu ADN nhân trong những trường hợp này.

Việc lựa chọn thân nhân lấy mẫu phải dựa trên sơ đồ phả hệ cụ thể của từng gia đình, loại ADN được sử dụng và tình trạng của mẫu hài cốt.

Nếu mẫu hài cốt còn đủ chất lượng để phân tích ADN nhân, các chuyên gia có thể lựa chọn những thân nhân có quan hệ huyết thống phù hợp để thực hiện đối chiếu. Trong một số trường hợp khác, ADN nhiễm sắc thể Y cũng có thể được sử dụng để truy tìm quan hệ theo dòng nam.

Vì vậy, một người có quan hệ huyết thống rất gần như con ruột không phải lúc nào cũng là lựa chọn tối ưu. Quan trọng là người đó có truyền cho người cần xác định danh tính loại dấu ấn di truyền mà xét nghiệm đang tìm kiếm hay không.

Các phòng xét nghiệm cũng có thể kết hợp nhiều phương pháp như ADN nhân, ADN ty thể và ADN nhiễm sắc thể Y để tăng khả năng nhận dạng và độ tin cậy của kết quả.

Việc lựa chọn người thân để lấy mẫu ADN luôn được thực hiện trên cơ sở khoa học về di truyền, nhằm bảo đảm kết quả đối chiếu có độ chính xác cao nhất. Vì vậy, nếu gia đình được đề nghị lấy mẫu của anh, chị, em ruột hoặc con của chị, em gái liệt sĩ, đây là phương án được các cơ quan chuyên môn cân nhắc dựa trên đặc điểm di truyền của ADN ty thể để tối ưu khả năng đối chiếu.

×