Vô số chữ Chăm cổ bí ẩn khắc trên tảng đá khổng lồ nằm giữa cánh đồng Ninh Thuận, nay là tỉnh Khánh Hoà

Khu bia ký Đá Nẻ-văn hóa Champa cổ xưa

Một ngày trung tuần tháng 1/2026, chúng tôi tìm về làng Chăm Chung Mỹ, xã Ninh Phước, tỉnh Khánh Hòa để "mục sở thị" những dòng chữ Chăm khắc sâu trên khối đá lớn nằm lặng lẽ giữa cánh đồng lúa xanh mượt của bà con nông dân.

Hướng dẫn chúng tôi vào đi vào cánh đồng có những tấm bia đá cổ là anh Thanh Duy, một người dân đang sống địa phương.

Theo lời anh Thanh Duy, lâu nay bà con trong làng thường gọi nơi đây là khu bia ký Đá Nẻ (tiếng Chăm là Patau Tablah).

Gọi là Đá Nẻ bởi thực tế cho thấy, khối đá gồm hai mảng lớn bị nứt đôi, nên bà con địa phương là Đá Nẻ và cũng có người gọi Đá Chẻ.

Theo ghi nhận của chúng tôi, khu vực bia ký Đá Nẻ nằm giữa cánh đồng lúa có những tảng đá lớn. Nơi này cách trung tâm hành chính xã Ninh Phước, tỉnh Khánh Hoà(huyện Ninh Phước, tỉnh Ninh Thuận cũ) khoảng 2 km.

Trời về chiều, nắng nhạt, nhìn những tảng đá cổ lớn nằm sừng sững giữa cánh đồng lúa đang xanh mượt, chúng tôi có cảm giác nơi đây như có sự “huyền bí” giữa vạn vật, thiên nhiên và con người…

Đứng trước khu bia ký Đá Nẻ, chúng tôi cũng cảm nhận được không gian yên ả giữa cánh đồng, lắng đọng và suy tư trước sự trường tồn của một di sản văn hoá.

Cùng với đó là sự hòa quyện giữa việc chiêm ngưỡng nghệ thuật cổ, tìm hiểu lịch sử, cảm nhận giá trị văn hóa Chăm tại vùng đất nắng gió Ninh Thuận.

Đặc biệt là trên mặt đá màu xám rất lớn, có khắc sâu những dòng chữ Chăm cổ được khắc tỉ mỉ, đường nét sắc sảo thẳng hàng, nhìn rất ấn tượng.

Tuy nhiên, có thể do ảnh hưởng thời gian mưa, gió và trải qua nhiều năm, bia ký Đá Nẻ đã bị bào mòn đã khiến một số dòng chữ bị mờ…

Theo các lời các vị lớn tuổi trong làng Chăm Chung Mỹ và các nhà khảo cổ ở bảo tàng tỉnh Ninh Thuận (nay tỉnh Khánh Hoà), bia ký Đá Nẻ có khắc 17 dòng chữ Sanskrit (còn gọi là chữ Phạn) vào khoảng thế kỷ XI - XII.

Các vị chức sắc người Chăm lớn tuổi ở làng Chăm Chung Mỹ nhận định, những ký tự được khắc trực tiếp lên đá tự nhiên, đều đặn, sắc nét, cho thấy bàn tay điêu luyện của các nghệ nhân cổ xưa.

Khắc chữ trên đá, không đơn thuần là ghi chép lại, mà còn thể hiện như một tác phẩm điêu khắc nghệ thuật, kết tinh trí tuệ, thẩm mỹ.

Nghệ thuật khắc chữ trên đá của ông bà xưa đạt đến mức tinh xảo và trải qua biết bao biến cố thời gian, có một số chữ bị mờ nhưng dấu khắc vẫn còn in trên mặt tảng đá…

Giải mã bí ẩn những dòng chữ Chăm cổ trên tảng đá khổng lồ

Theo tư liệu để lại, từ đầu thế kỷ XX, các chuyên gia khảo cổ người Pháp đã đến đây để làm những cuộc nghiên cứu, dịch thuật sâu nhằm giải mã nội dung những dòng chữ khắc trên bia ký Đá Nẻ.

Tuy nhiên, cho đến nay, những dòng chữ trên bia ký Đá Nẻ vẫn chưa được lý giải trọn vẹn nên vẫn còn nhiều thắc mắc…

Theo lời những anh chị từng làm trong ngành văn hoá ở UBND huyện Ninh Phước, tỉnh Ninh Thuận cũ(nay tỉnh Khánh Hoà), dù còn nhiều đoạn chữ, và những ý nghĩa chưa được giải mã đầy đủ, nhưng phần lớn nội dung trên bia được xác định là ghi chép tên các vị vua Chăm, các địa danh cùng những sự kiện quan trọng của vương quốc Chăm Pa xưa.

Trong đó, có ghi công kể lại sự tích vua PoKlong Garai, vị vua có công rất lớn đối với người Chăm.

Vị vua này đã cho xây dựng nhiều công trình thủy lợi để phục vụ cho nông nghiệp và chỉ cho dân ở vùng này nhiều ngành nghề để phát triển kinh tế, giúp đời sống hưng thịnh, nông nghiệp phát triển, mùa màng bội thu...

Đại diện UBND xã Ninh Phước, tỉnh Khánh Hòa cho hay, khu vực bia lý Đá Nẻ là nguồn tư liệu quý giá, giúp giới sử học và khảo cổ học hiểu rõ hơn về vùng đất Panduranga, nơi từng là trung tâm của Chăm Pa cổ cách đây hơn 1.000 năm trước.

Theo bảo tàng Ninh Thuận (nay tỉnh Khánh Hòa), những dòng chữ khắc bia ký Đá Nẻ, không chỉ mang giá trị lịch sử, mà còn là minh chứng cho sự sinh động về trình độ kỹ thuật, nghệ thuật khắc chữ của người Chăm từ hàng nghìn năm trước.

Nhằm bảo tồn bia ký Đá Nẻ này, vào năm 2009, Bảo tàng Ninh Thuận đã dựng bảng "Nghiêm cấm xâm hại" nhằm cảnh báo và bảo vệ bia đá.

Theo ghi nhận của chúng tôi, hầu hết bà con người Chăm sinh sống ở đây, đều bày tỏ sự kính trọng khu vực bia ký Đá Nẻ. Ai cũng ý thức rõ giá trị của bia ký Đá Nẻ này về mặt tinh thần rất lớn.

Bà con tự giác quét dọn, giữ gìn không gian xung quanh, coi việc bảo vệ khu vực bia ký Đá Nẻ như một phần trách nhiệm thiêng liêng với tổ tiên, lịch sử và cộng đồng.

Nhiều vị lớn tuổi trong làng Chăm Chung Mỹ đều có chung ước nguyện và rất mong các cơ quan chức năng có giải pháp bảo tồn, phát triển bia ký Đá Nẻ đúng mức.

Bà con rất mong giải pháp cần nhất là sớm quy hoạch lối đi, hệ thống hàng rào bảo vệ xung quanh bia ký Đá Nẻ.

Sớm có cách đưa nơi đây có thể trở thành điểm đến tham quan, nghiên cứu và du lịch trải nghiệm. Việc này để du khách xa gần, khi đến tham quan, tìm hiểu về di sản văn hóa Chăm độc đáo như gốm cổ Bàu Trúc của tỉnh Khánh Hòa.

×