Vòng kim cô “giấy phép con” và khoảng tối sau vụ án sầu riêng

Theo Bộ Công an, kết quả điều tra bước đầu xác định ông Hoàng Trung, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn (nay là Bộ Nông nghiệp và Môi trường) và ông Nguyễn Quang Hiếu, Phó Cục trưởng Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, đã lợi dụng chức vụ, quyền hạn để ban hành các chính sách trái pháp luật, có dấu hiệu tạo ra "giấy phép con" nhằm phục vụ lợi ích nhóm và trục lợi cá nhân với số tiền đặc biệt lớn.

Theo Bộ Công an, kết quả điều tra bước đầu xác định ông Hoàng Trung, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn (nay là Bộ Nông nghiệp và Môi trường) và ông Nguyễn Quang Hiếu, Phó Cục trưởng Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, đã lợi dụng chức vụ, quyền hạn để ban hành các chính sách trái pháp luật, có dấu hiệu tạo ra "giấy phép con" nhằm phục vụ lợi ích nhóm và trục lợi cá nhân với số tiền đặc biệt lớn.

Hai bị can đã can thiệp, chỉ đạo cấp dưới cấp khống giấy kiểm nghiệm, mã số vùng trồng; mua bán trái phép mã số vùng trồng và mã cơ sở đóng gói.

Các hành vi này gây thiệt hại nghiêm trọng đến quyền, lợi ích hợp pháp của người trồng sầu riêng và doanh nghiệp xuất khẩu; gây thất thu đặc biệt lớn cho ngân sách nhà nước, đồng thời ảnh hưởng xấu đến uy tín, thương hiệu nông sản Việt Nam.

Đọc những cáo buộc trên liên quan đến ông Hoàng Trung và các thuộc cấp cho thấy, con đường dẫn đến việc ông bị khởi tố, bắt tạm giam về tội “Nhận hối lộ" quy định tại điều 354 Bộ luật Hình sự là những quy định, rào cản mà ông và thuộc cấp cố tình tạo ra để thành “giấy phép con". Từ đó, tạo ra một vòng tròn gọi là cơ chế xin- cho trong việc cấp mã số vùng trồng, mã số cơ sở đóng gọi, giấy kiểm nghiệm sầu riêng xuất khẩu.

Sầu riêng là một ngành hàng rất quan trọng của Việt Nam với kim ngạch xuất khẩu lên tới 3-4 tỷ USD mỗi năm với thị trường chính là Trung Quốc. Tháng 7/2022, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Việt Nam và Tổng cục Hải quan Trung Quốc đã ký Nghị định thư về yêu cầu kiểm dịch thực vật đối với quả sầu riêng từ Việt Nam sang Trung Quốc. Để thực hiện Nghị định thư này, phía Trung Quốc yêu cầu Việt Nam phải đáp ứng một số điều kiện về cấp mã số vùng trồng, mã số cơ sở đóng gói và kiểm nghiệm kim loại nặng (chất Vàng Ô và Cadimi) đối với quả sầu riêng.

Đây là những đòi hỏi chính đáng và khách quan từ phía thị trường nhập khẩu, thay vì hỗ trợ người nông dân và doanh nghiệp, ông Hoàng Trung và thuộc cấp lại nghĩ ra cách để làm khó người dân, doanh nghiệp khi “đẻ" ra hàng loạt những quy định vô lý nhằm tạo cơ chế xin- cho. Chẳng hạn như quy định về diện tích tối thiểu để cấp mã số vùng trồng phải đảm bảo ít nhất 10ha trở lên và nằm trên địa bàn một xã hay đơn vị hành chính. Trong khi đó, trên thực tế diện tích sản xuất của nông dân Việt Nam đa số chỉ từ vài công đến ½ hoặc cùng lắm 1-2ha là cùng. Vì thế, việc cấp mã số vùng trồng gặp rất nhiều khó khăn, thay vì tháo gỡ khó khăn đó, ông Trung lại cùng cấp dưới ban hành nhũng chính sách trái pháp luật, can thiệp, tạo “thị trường" mua bán mã số vùng trồng, mã số cơ sở đóng gói, giấy kiểm nghiệm nhằm phục vụ lợi ích nhóm và cá nhân.

Câu chuyện về “giấy phép con" vốn tồn tại khá lâu trong ngành nông nghiệp, nhất là trong các lĩnh vực liên quan đến vật tư đầu vào nông nghiệp (phân bón, thuốc bảo vệ thực vật, giống cây trồng, thức ăn chăn nuôi, thuốc thú y...) và hàng hoá nông sản, thực phẩm xuất, nhập khẩu. Cách đây 2 năm, các hiệp hội, doanh nghiệp cũng phản ứng dữ dội với một dự thảo Thông tư quy định về hợp chuẩn, hợp quy khi yêu cầu phải khảo, kiểm nghiệm thuốc thú y nhập khẩu nguyên gói kể cả có đạt các tiêu chuẩn quốc tế như GMP, HACCAP, ISO, nhưng về Việt Nam vẫn phải... kiểm nghiệm lại và đương nhiên, doanh nghiệp phải mất thêm rất nhiều chi phí. Rất may, sau phản ứng của dư luận này, Thông tư đó đã phải dừng thi hành vô thời hạn.

Hay mới nhất là quy định về kiểm tra an toàn thực phẩm nhập khẩu theo Nghị định 46 được ban hành cuối năm 2025 đã gặp “bão" phản ứng từ người dân, doanh nghiệp và sau đó Chính phủ đã kịp thời lắng nghe để ban hành Nghị quyết tạm dừng thi hành Nghị định 46 để các cơ quan tham mưu, soạn thảo có thời gian tiếp thu, nghiên cứu và sửa đổi phù hợp, đảm bảo lợi ích cho người dân, doanh nghiệp.

Việc đặt ra các quy định kỹ thuật nhằm đảm bảo sản xuất nông nghiệp là chính xác. Tuy nhiên, trên thực tế, căn cứ vào những quy định này, các cơ quan quản lý nhà nước chuyên ngành thay vì tạo điều kiện thuận lợi, lại “đẻ" ra những quy định riêng, nhằm tạo “quyền" ban phát cho người dân, doanh nghiệp những giấy phép. Mà muốn có giấy phép thì phải đi xin, muốn xin thì phải có tiền và khi được chi tiền, cơ quan quản lý chuyên môn mới cho/cấp giấy phép, đó chính là vòng xoáy “xin- cho".

Nhiều doanh nghiệp đã phải “bó tay" trước những quy định kiểu đánh đố của các cơ quan quản lý, chẳng hạn như để tận dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật, doanh nghiệp mong muốn nhập khẩu nhanh giống, thuốc về để sản xuất, phòng, chống dịch bệnh kịp thời. Song khi nhập về Việt Nam lại phải trải qua “ma trận" các quy trình, nào là từ cấp phép khảo nghiệm diện hẹp, rồi khảo nghiệm đại diện, khảo nghiệm diện rộng; khảo nghiệm lặp lại, đến độ nhiều khi một sản phẩm giống cây trồng, thuốc thú y phải mất 5-7 năm mới xong và khi đó đã bị... lạc hậu, không còn hiệu quả.

Vậy làm thế nào để hạn chế, thậm chí chống việc lạm dụng cơ chế, chính sách để tạo “giấy phép con"? Điều này, phải bắt đầu từ việc sửa đổi các Luật chuyên ngành, trong đó có quá nhiều điều, khoản giao quyền “tự quyết" cho các Bộ, ngành quản lý, phổ biến là những điều như “Trong trường hợp cụ thể, Bộ trưởng Bộ.... có thẩm quyền ra quy định cụ thể". Chính điều này đã “tạo điều kiện" để các cơ quan quản lý “vận dụng” và tạo ra hàng loạt giấy phép con do chính mình “nghĩ" ra nhằm gây khó cho người dân, doanh nghiệp.

Bên cạnh đó, cần có cơ chế giám sát việc ban hành các văn bản quy phạm pháp luật đảm bảo tuân thủ đúng các quy trình, quy định tại Luật Ban hành các văn bản quy phạm pháp luật, gắn trách nhiệm của người đứng đầu trong việc ban hành các văn bản đó.

Đặc biệt, cần tách bạch câu chuyện quản lý “vừa đá bóng, vừa thổi còi". Theo đó, cơ quan quản lý chuyên ngành chỉ có nhiệm vụ ban hành ra các quy định dựa trên cơ sở khoa học và thực tiễn, từ đó người dân, doanh nghiệp căn cứ để tuân thủ và thực hiện đúng. Cần giao nhiệm vụ kiểm tra, giám sát cho một đơn vị khác và đơn vị được giao nhiệm vụ cũng chỉ được phép căn cứ theo đúng các quy định để làm, không được “đẻ" thêm quy định khác với quy định đã có.

Quan điểm xuyên suốt của các đồng chí lãnh đạo Đảng, Nhà nước là phải tạo mọi điều kiện, tháo gỡ các điểm nghẽn để khơi thông nguồn lực sản xuất, kinh doanh cho người dân, doanh nghiệp bằng việc cắt giảm, đơn giản hóa mọi thủ tục hành chính, giảm chi phí tuân thủ. Vì thế, câu chuyện “giấy phép con" từ vụ án sầu riêng cho thấy, nếu không giải quyết triệt để, việc lợi dụng, thậm chí là lạm dụng giấy phép con sẽ vẫn còn xuất hiện.

Bài học từ vụ án sầu riêng cho thấy, ngay cả một cán bộ lãnh đạo Bộ mà còn cố tình làm sai, làm xấu hình ảnh nông sản xuất khẩu của Việt Nam thì không thể trông chờ vào bản lĩnh, ý thức tự giác của cá nhân, cơ quan quản lý mà phải hạn chế, triệt tiêu bằng các công cụ giám sát theo đúng quy định của pháp luật. Có như thế, những tiếng kêu ai oán của người dân, doanh nghiệp về “rừng" thủ tục mới bớt đi và tiến tới không còn vì một nền nông nghiệp Việt Nam phát triển, thịnh vượng.

×