Vụ bắt Khánh Sky, Vua Quạt, Hồ Văn Khoa: Nguy cơ "giang hồ mạng" trở thành hình mẫu lệch chuẩn của giới trẻ

Công an tỉnh Bắc Ninh mới đây phối hợp với Cục Cảnh sát hình sự (Bộ Công an) khởi tố vụ án, khởi tố 3 bị can gồm Nguyễn Văn Hợi (tức Khánh Sky), Hồ Văn Khoa và Trần Đình Tiệp (tức Vua Quạt).

Các bị can bị khởi tố về hành vi lợi dụng mạng xã hội để gây rối trật tự công cộng, phát tán thông tin sai sự thật, xâm phạm quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân.

Sau vụ việc, nhiều người cho rằng “giang hồ mạng” không còn là hiện tượng hiếm gặp. Thời gian gần đây, không ít đối tượng nổi lên trên mạng xã hội bằng cách xây dựng hình ảnh “giang hồ”, câu view, câu like nhằm thu hút người theo dõi, phục vụ mục đích kinh doanh, bán hàng.

Thậm chí, một số đối tượng còn cố tình tạo dựng mâu thuẫn, phát ngôn gây sốc, livestream chửi bới, thách thức dư luận để thu hút sự chú ý và trục lợi. Những hành vi này không chỉ đi ngược thuần phong mỹ tục mà còn gây tác động tiêu cực đến cộng đồng, đặc biệt là trẻ em và người trẻ thường xuyên tiếp xúc với mạng xã hội.

"Giang hồ mạng” và nguy cơ làm lệch chuẩn nhận thức, hành vi của giới trẻ

Tiến sĩ, luật sư Đặng Văn Cường, Trưởng Văn phòng Luật sư Chính Pháp, Ủy viên Ban Chấp hành Hội Bảo vệ quyền trẻ em Việt Nam, cho rằng “giang hồ mạng” không đơn thuần là câu chuyện của một vài cá nhân có phát ngôn tục tĩu, hành vi ngông cuồng hay thích thể hiện trên mạng xã hội. Đằng sau hiện tượng này là sự tương tác giữa tâm lý cá nhân, tâm lý đám đông, cơ chế vận hành của mạng xã hội, lợi ích kinh tế và những vấn đề về chuẩn mực xã hội.

Khi các bạn trẻ có những hành động bắt chước “giang hồ mạng”, điều đáng lo ngại hơn là sự thay đổi trong hệ thống giá trị và nhận thức về đúng – sai, tốt – xấu, thành công – thất bại. Không phải bạn trẻ nào cũng có khả năng tự bảo vệ mình trên không gian mạng; không phải ai cũng đủ tỉnh táo, đủ nhận thức để phân biệt đúng, sai và hình thành quan điểm, nhận thức đúng đắn về xã hội.

Bởi vậy, “giang hồ mạng” có thể gây ra những tác động tiêu cực đối với giới trẻ, khiến một bộ phận thanh, thiếu niên bị lệch chuẩn trong nhận thức và hành vi, chệch hướng trong quá trình phát triển, thậm chí suy thoái về tư tưởng, đạo đức và phải trả giá cho những lựa chọn sai lầm do bị ảnh hưởng bởi các nội dung độc hại trên mạng xã hội.

Đặc biệt, nếu một người trẻ tin rằng muốn thành công chỉ cần nổi tiếng, mà muốn nổi tiếng thì phải gây sốc, phải ngông nghênh, phải tạo ra tranh cãi, họ có thể lựa chọn con đường ngắn nhất để thu hút sự chú ý thay vì con đường dài của học tập, lao động và sáng tạo.

“Tất nhiên, không phải cứ xem nội dung ‘giang hồ’ là sẽ trở thành tội phạm, không nên đánh đồng như vậy. Nhưng xét về nguy cơ xã hội, môi trường truyền thông trên mạng có thể góp phần làm giảm các ‘hàng rào chuẩn mực’ đối với một bộ phận người dễ bị tác động”, ông Cường nói.

Ngoài ra, việc bắt chước những người có tư tưởng, hành vi lệch lạc cũng có thể tạo ra sự chuyển tiếp từ hành vi lệch chuẩn sang hành vi vi phạm pháp luật. Ban đầu có thể chỉ là nói tục, chửi bới, xúc phạm; sau đó là thách thức, đe dọa. Tiếp theo, các đối tượng có thể tìm đến tận nơi, tụ tập, gây áp lực, gây mất trật tự. Nếu tiếp tục leo thang, hành vi có thể xâm phạm sức khỏe, danh dự, tài sản của người khác hoặc ảnh hưởng đến an toàn xã hội.

Về mặt tội phạm học, đây là vấn đề cần đặc biệt quan tâm. Ranh giới giữa “nội dung câu view” và hành vi phạm tội có thể bị vượt qua rất nhanh khi người thực hiện muốn biến không gian mạng thành nơi khởi nguồn hoặc giải quyết những xung đột ngoài đời thực.

Điều 318 Bộ luật Hình sự năm 2015 quy định về Tội gây rối trật tự công cộng. Theo đó, người có hành vi gây rối trật tự công cộng, gây ảnh hưởng xấu đến an ninh, trật tự, an toàn xã hội hoặc thuộc các trường hợp luật định có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Khung hình phạt cơ bản có mức phạt tù đến 2 năm; đối với các trường hợp thuộc khung tăng nặng, mức phạt tù có thể từ 2 năm đến 7 năm.

“Như vậy, một phút nổi tiếng trên mạng có thể để lại dấu vết kỹ thuật số trong nhiều năm. Một đoạn livestream tưởng là ‘đùa vui’ có thể trở thành chứng cứ trong một vụ án. Một phát ngôn xúc phạm có thể dẫn đến tranh chấp dân sự hoặc trách nhiệm hành chính, thậm chí trách nhiệm hình sự nếu đủ dấu hiệu cấu thành. Và quan trọng hơn, một người trẻ có thể phải trả giá bằng cơ hội học tập, việc làm, các mối quan hệ xã hội và tương lai của chính mình”, ông Cường phân tích.

Không để nội dung độc hại trở thành “mô hình kinh doanh” trên mạng xã hội

Ông Cường khuyến cáo, người sử dụng mạng xã hội cần thay đổi từ vị trí “khán giả thụ động” thành “người tiêu dùng có trách nhiệm”. Không chỉ lựa chọn xem nội dung gì, mỗi người còn phải hiểu rằng từng lượt xem, lượt thích, lượt chia sẻ đều góp phần quyết định nội dung nào tiếp tục tồn tại và phát triển trên môi trường mạng.

Không nên thấy một người có nhiều người theo dõi mà mặc nhiên coi họ là hình mẫu. Cần đặt câu hỏi: Người này nổi tiếng nhờ điều gì? Nếu nổi tiếng nhờ tri thức, tài năng, lao động, sáng tạo, đóng góp cho xã hội thì đó là một câu chuyện. Nhưng nếu nổi tiếng chủ yếu vì chửi bới, xúc phạm, gây sự, khoe của, thách thức pháp luật hoặc tạo scandal thì cần giữ khoảng cách, tránh xa.

Song song với đó, người dùng mạng không nên tiếp tay cho nội dung độc hại, không tham gia các cuộc “đấu tố” trên mạng. Một trong những nguy cơ hiện nay là mạng xã hội có thể biến một tranh chấp cá nhân thành một “phiên tòa đám đông”. Hàng nghìn người chưa biết đầy đủ sự thật nhưng đã chửi bới, kết tội, công kích, tìm kiếm thông tin cá nhân, thậm chí kéo đến nơi ở hoặc nơi làm việc của người khác. Đây là những hành vi cực kỳ nguy hiểm.

Cha mẹ cần quan tâm đến “đời sống số” của con. Không thể chỉ kiểm tra con học được bao nhiêu điểm mà không biết con đang xem ai, thần tượng ai và học được điều gì từ Internet. Giáo dục hiện nay cần có thêm một nội dung rất quan trọng là năng lực công dân số và đạo đức số. Trẻ em phải được dạy rằng một người có thể nổi tiếng nhưng điều đó không có nghĩa mọi hành vi của người đó đều đáng học theo.

Khi phát hiện hành vi có dấu hiệu vi phạm pháp luật, người dân cần báo cho cơ quan chức năng. Không nên tự kéo người đến giải quyết, đe dọa đáp trả hay dùng “luật mạng” để xử lý. Bởi nếu một hành vi trên mạng có dấu hiệu xâm phạm danh dự, nhân phẩm, sức khỏe, tài sản hoặc gây mất an ninh, trật tự thì phải được xử lý bằng cơ chế pháp lý chính thức.

Đồng quan điểm, PGS.TS Bùi Hoài Sơn, PGS.TS Bùi Hoài Sơn, Ủy viên Thường trực Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội, cho rằng mỗi người dùng mạng phải nhận thức rằng mình không chỉ là khán giả mà còn là một mắt xích trong hệ sinh thái thông tin.

Một lượt xem, một lần chia sẻ, một bình luận - kể cả bình luận để phản đối - đều có thể góp phần khiến nội dung tiếp tục được chú ý và khuếch đại. Vì thế, với những nội dung kích động bạo lực, xúc phạm người khác, câu view bằng scandal hay cố tình gieo rắc nội dung độc hại, cách ứng xử có trách nhiệm là không tò mò tiếp tay, không chia sẻ vô thức, chủ động chặn, báo cáo và tìm đến những nguồn thông tin đáng tin cậy.

Đối với gia đình, nhất là cha mẹ có con ở tuổi vị thành niên, không nên chỉ áp dụng biện pháp cấm đoán. Điều quan trọng hơn là giúp các em hiểu vì sao một người có hàng triệu lượt theo dõi chưa chắc đã là hình mẫu đáng noi theo; biết phân biệt giữa nổi tiếng và có giá trị, giàu có và thành công, mạnh mẽ và hung hăng. Nhà trường cũng cần coi năng lực công dân số, kỹ năng kiểm chứng thông tin, văn hóa tranh luận và khả năng tự bảo vệ trước sự thao túng của thuật toán là một phần của giáo dục nhân cách trong thời đại số.

“Sau những vụ việc vừa qua, thông điệp cần được lan tỏa rõ ràng là không có con đường thành công bền vững nào được xây dựng trên việc xúc phạm người khác, thách thức pháp luật hay gieo độc hại cho cộng đồng. Chúng ta cũng cần thay đổi thói quen tiêu dùng nội dung. Khi cộng đồng không còn ‘trả công’ cho cái xấu bằng sự chú ý, sức sống của những hiện tượng ‘giang hồ mạng’ sẽ giảm đi rất nhiều. Mỗi người dùng mạng, theo nghĩa đó, đều có thể góp một phần vào việc làm sạch không gian số”, ông Sơn chia sẻ.

Ông Sơn kiến nghị cơ quan chức năng cần nghiên cứu theo hướng quản trị cả hệ sinh thái thay vì chỉ chạy theo xử lý từng vụ việc. Trước hết, những hành vi vi phạm pháp luật phải được phát hiện và xử lý nhanh chóng, nghiêm minh, nhất là các hành vi kích động bạo lực, đe dọa, làm nhục, phát tán thông tin sai sự thật, gây rối hoặc lợi dụng mạng xã hội để xâm phạm quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân. Sự nghiêm minh của pháp luật có ý nghĩa rất quan trọng trong việc thiết lập ranh giới: không ai có thể lấy “tự do trên mạng” làm lý do để đứng ngoài pháp luật.

Bên cạnh đó, cần tác động vào ba mắt xích tạo sức sống cho nội dung độc hại: khả năng kiếm tiền, khả năng được thuật toán khuếch đại và khả năng dễ dàng tái lập ảnh hưởng sau khi vi phạm. Các nền tảng phải có trách nhiệm cao hơn trong việc phát hiện sớm, hạn chế đề xuất, ngừng hoặc thu hồi quyền kiếm tiền đối với các tài khoản vi phạm nghiêm trọng; ngăn chặn việc lập tài khoản mới để tiếp tục hành vi cũ; đồng thời phối hợp kịp thời với cơ quan chức năng khi phát hiện dấu hiệu vi phạm pháp luật. Đặc biệt, không thể để mô hình kinh doanh quảng cáo vô tình biến sự phẫn nộ và nội dung độc hại thành doanh thu.

Về lâu dài, cần xây dựng một “hệ miễn dịch văn hóa” cho xã hội số. Nghĩa là cùng với xử lý cái xấu, phải làm cho cái tốt có sức hấp dẫn hơn; đầu tư cho nội dung lành mạnh; tôn vinh những người trẻ sống đẹp, lao động sáng tạo, có trách nhiệm với cộng đồng; tăng cường giáo dục đạo đức, kỹ năng số và văn hóa pháp luật.

Đồng thời, cần khuyến khích báo chí, nhà trường, gia đình và các tổ chức xã hội cùng tham gia xây dựng chuẩn mực. Quản lý không phải là cấm đoán mọi sự khác biệt, mà là bảo vệ quyền tự do biểu đạt trong khuôn khổ pháp luật, đồng thời không để sự tự do ấy bị lạm dụng nhằm làm tổn thương người khác.

“Điều cuối cùng tôi muốn nhấn mạnh là chúng ta phải chặn cho được quá trình biến cái xấu thành một ‘mô hình kinh doanh’. Khi nội dung độc hại không còn dễ kiếm tiền, không còn được ưu tiên khuếch đại và người vi phạm phải chịu trách nhiệm tương xứng, sức hấp dẫn của ‘giang hồ mạng’ sẽ suy giảm. Đó cũng là cách chúng ta bảo vệ người trẻ và gìn giữ một môi trường văn hóa số lành mạnh, nhân văn hơn”, ông Sơn nói.

×