Vừa bước vào mùa mưa bão, vấn đề điều tiết xả lũ liên hồ chứa lại làm "nóng" nghị trường Quốc hội

Dữ liệu phải liên thông, thẩm quyền phải rõ ràng và trách nhiệm phải truy vết được

Góp ý vào Khoản 2 Điều 7 của dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Tài nguyên nước (cụ thể là Điểm b Khoản 2 Điều 7 và Điểm a Khoản 8 Điều 38) liên quan đến việc xây dựng quy trình vận hành liên hồ chứa theo thời gian thực.

Đại biểu Quốc hội Trần Mạnh Huy (TP. Đà Nẵng) cho biết, "thời gian thực" không chỉ là một yêu cầu kỹ thuật. Nếu được thiết kế đúng, đây phải là bước chuyển từ vận hành hồ chứa theo quy trình tương đối tĩnh sang quản trị rủi ro chủ động trên toàn lưu vực dựa trên dữ liệu hiện có.

Hiện nay, 16 lưu vực sông liên tỉnh phải lập quy hoạch tổng hợp, trong đó 11 lưu vực đã có quy trình vận hành liên hồ chứa. Qua khảo sát thực tế việc thực hiện Quyết định 1865/2019/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ, vấn đề nổi lên không chỉ là từng hồ vận hành như thế nào, mà là dữ liệu của cả lưu vực có được kết nối đủ nhanh để dự báo tác động tới hạ du hay không.

Các lưu vực sông có thể có đặc điểm và phương thức vận hành khác nhau, nhưng không thể tồn tại tình trạng "ốc đảo dữ liệu" — mỗi nơi một chuẩn, mỗi nơi một cách hiểu về "thời gian thực".

Trên thực tế, dữ liệu không thiếu: Chủ hồ có dữ liệu vận hành; Cơ quan khí tượng thủy văn có dữ liệu mưa và dự báo; Chính quyền địa phương có dữ liệu phục vụ ứng phó.

Đại biểu chỉ rõ: Điểm nghẽn nằm ở chỗ các dữ liệu này chưa được kết nối liên thông để hỗ trợ dự báo vận hành và cảnh báo sớm cho vùng hạ du. Thực trạng này đặt ra yêu cầu pháp luật phải xây dựng cơ chế liên thông dữ liệu giữa các hệ thống: quản lý tài nguyên nước, khí tượng thủy văn và phòng, chống thiên tai. Qua đó, đưa dữ liệu vận hành liên hồ trở thành đầu vào kiểm chứng cho công tác dự báo, cảnh báo sớm và ứng phó chủ động.

Từ những vấn đề nêu tại phiên thảo luận tổ, đại biểu đưa ra 3 đề xuất cụ thể để thể hiện rõ triết lý của Khoản 2 Điều 7:

Thứ nhất: Luật hóa nguyên tắc dữ liệu thời gian thực. Dữ liệu phục vụ vận hành liên hồ chứa phải được kết nối đồng bộ, có định danh nguồn, dấu thời gian và cơ chế truyền nhận tự động. Luật cần quy định nguyên tắc chung, giao Chính phủ quy định chi tiết về tiêu chuẩn kỹ thuật, tần suất cập nhật và yêu cầu hạ tầng dữ liệu.

Thứ hai: Luật hóa yêu cầu kết nối dữ liệu phục vụ dự báo tác động vùng hạ du. Đối với các lưu vực sông có nguy cơ cao, quy trình vận hành liên hồ theo thời gian thực phải bảo đảm khả năng kết nối, khai thác và chia sẻ dữ liệu với các hệ thống phòng, chống thiên tai hiện hữu. Điều này nhằm mô phỏng các kịch bản vận hành và dự báo dòng chảy ở hạ du.

Người dân không cần những thông số kỹ thuật khó hình dung như "xả 1.500 hay 2.000 m³/s". Điều người dân và chính quyền cơ sở cần biết là: Nơi nào sẽ bị ngập? Ngập sâu bao nhiêu và trong bao lâu? Đường nào bị chia cắt và phải di chuyển đến đâu để an toàn? Nếu những thông tin này đến sớm, đủ tin cậy và rõ ràng, chắc chắn thiệt hại về người và tài sản ở vùng hạ du trong những năm qua sẽ giảm thiểu đáng kể. Đó mới là giá trị cốt lõi của dữ liệu thời gian thực.

Thứ ba: Luật hóa trách nhiệm chia sẻ và truy vết thông tin vận hành. Quy trình phải xác định rõ chủ thể cung cấp, chủ thể tiếp nhận, thời điểm chia sẻ và trách nhiệm pháp lý khi thông tin bị sai lệch, chậm trễ hoặc không được cung cấp kịp thời. Bởi vì trong phòng, chống thiên tai, "đã gửi thông tin" không đồng nghĩa với việc "người dân đã an toàn".

Đồng thời, đại biểu đề nghị Chính phủ rà soát đồng bộ 11 quy trình vận hành liên hồ chứa hiện hành, bảo đảm tính thống nhất về kết nối, chia sẻ và truy vết thông tin vận hành.

Theo đại biểu, Khoản 2 Điều 7 là cơ hội đặt nền móng cho quản trị vận hành liên hồ chứa theo thời gian thực ở quy mô quốc gia. Dữ liệu vận hành không được dừng lại ở từng hồ hay từng quy trình riêng lẻ, mà phải kết nối kịp thời với hệ thống dự báo cảnh báo sớm và phòng, chống thiên tai.

“Mỗi lưu vực có thể có quy trình riêng, nhưng dữ liệu phải liên thông, thẩm quyền phải rõ ràng và trách nhiệm phải truy vết được. Thước đo cuối cùng không chỉ là hồ chứa có vận hành đúng quy trình hay không, mà là thông tin có đến được với chính quyền và người dân hạ du đủ sớm để hành động hay không. Nếu dữ liệu dừng lại ở hồ chứa mà chưa chuyển hóa thành thông tin phục vụ hành động sớm, thì "thời gian thực" vẫn chưa tròn ý nghĩa”, đại biểu Huy nhấn mạnh.

Dữ liệu vận hành của các hồ trong cùng lưu vực phải được kết nối, cập nhật đồng bộ để phục vụ điều hành liên hồ

Góp ý vào Luật, sửa đổi điểm a khoản 8 Điều 38 Luật Tài nguyên nước, đại biểu Quốc hội tỉnh Tuyên Quang Lý Thị Lan bày tỏ sự nhất trí với việc bổ sung quy định về xây dựng, điều chỉnh quy trình vận hành liên hồ chứa theo thời gian thực.

Tuy nhiên, đại biểu đề nghị làm rõ thêm cơ chế điều phối vận hành theo thời gian thực, nhất là giữa các hồ thuộc thẩm quyền quản lý của các cơ quan khác nhau.

Đại biểu dẫn chứng thực tiễn tại tỉnh Tuyên Quang qua các đợt mưa lớn năm 2025 cho thấy: Khi nhiều hồ trên cùng một hệ thống sông đồng thời điều tiết xả lũ, nếu thời điểm xả và dự báo tác động không được tính toán, điều phối đồng bộ trên toàn lưu vực thì có thể gia tăng áp lực dòng chảy, ảnh hưởng đến khả năng tiêu thoát nước và an toàn vùng hạ du.

Hiện nay, các hồ đã có quy định khá cụ thể về quan trắc lượng mưa, mực nước, lưu lượng đến, lưu lượng xả và dự báo với tần suất cập nhật ngắn. Do đó, vấn đề không nằm ở việc thiếu dữ liệu, mà là dữ liệu của từng hồ có được kết nối, tổng hợp và sử dụng kịp thời để điều phối toàn hệ thống hay không. Từng hồ có thể vận hành đúng quy trình riêng, nhưng nếu thiếu sự điều phối thống nhất theo diễn biến thực tế của cả lưu vực thì vẫn có thể phát sinh rủi ro.

Theo đại biểu, việc điều chỉnh một quy trình và việc điều hành tình huống vận hành cụ thể khi mưa lũ diễn biến nhanh là hai yêu cầu có liên quan nhưng không hoàn toàn giống nhau. Vận hành liên hồ chứa theo thời gian thực không chỉ dừng lại ở thời gian thực về dữ liệu, mà phải tiến tới thời gian thực trong điều hành.

Dữ liệu từ các hồ phải được kết nối, tổng hợp đồng thời để tính toán tác động của toàn bộ chuỗi hồ, từ đó xác định thời điểm, lưu lượng và phương án điều tiết phù hợp với biên độ dòng chảy cũng như khả năng tiếp nhận của từng khu vực.

Từ thực tế đó, đại biểu đề nghị làm rõ 3 nội dung tại điểm b khoản 2 Điều 7: Thứ nhất: Dữ liệu vận hành của các hồ trong cùng lưu vực phải được kết nối, cập nhật đồng bộ để phục vụ điều hành liên hồ, không phân biệt hồ thuộc thẩm quyền quản lý của Trung ương hay địa phương.

Thứ 2: Khi xảy ra mưa lũ hoặc tình huống bất thường, việc vận hành phải được điều phối trên cơ sở đánh giá tổng hợp toàn lưu vực (tính đến thời điểm xả, lưu lượng xả của các hồ, dòng chảy tự nhiên, khả năng tiếp nhận của hệ thống sông và tác động đối với khu vực thượng - hạ lưu), không chỉ căn cứ riêng vào yêu cầu an toàn của từng hồ đơn lẻ.

Thứ 3: Làm rõ cơ chế điều phối và trách nhiệm pháp lý khi phải điều chỉnh vận hành giữa các hồ thuộc các thẩm quyền quản lý khác nhau; xác định rõ trách nhiệm của cơ quan điều hành, chủ hồ và địa phương liên quan trong việc cung cấp thông tin, đề xuất phương án và thực hiện quyết định điều phối.

Nếu dữ liệu được cập nhật theo thời gian thực nhưng cơ chế điều phối và trách nhiệm thực hiện chưa tương xứng, chúng ta mới chỉ đạt được "thời gian thực về thông tin" chứ chưa phải "thời gian thực trong điều hành".

Do đó, đại biểu Lan đề nghị nghiên cứu bổ sung vào điểm a khoản 8 Điều 38 một nguyên tắc theo hướng: "Việc xây dựng, điều chỉnh và tổ chức thực hiện quy trình vận hành liên hồ chứa theo thời gian thực phải bảo đảm kết nối, cập nhật đồng bộ dữ liệu của các hồ chứa trong cùng lưu vực; điều phối thống nhất việc vận hành trên cơ sở đánh giá tổng hợp liên tuyến dòng chảy và tác động đối với khu vực thượng lưu, hạ lưu; xác định rõ trách nhiệm của cơ quan điều hành, tổ chức quản lý vận hành hồ chứa và địa phương có liên quan khi cần điều chỉnh vận hành giữa các hồ thuộc thẩm quyền quản lý khác nhau. Các yêu cầu kỹ thuật, tần suất cập nhật, chuẩn dữ liệu, phương thức kết nối và quy trình điều hành cụ thể giao Chính phủ quy định."

Theo đại biểu, quy định như vậy vừa giữ nguyên phân cấp quản lý hiện hành, vừa làm rõ bản chất của vận hành liên hồ chứa theo thời gian thực: không chỉ nắm được trạng thái vận hành của từng hồ, mà còn điều phối được cả hệ thống theo diễn biến thực tế, qua đó giảm thiểu rủi ro cho người dân và hạ du.

Đưa ra cảnh báo kịp thời khi phát hiện nguy cơ mất an toàn

Góp ý về nội dung thuộc lĩnh vực tài nguyên nước và khí tượng thủy văn trong dự thảo Luật, đại biểu Quốc hội tỉnh Đồng Nai Đặng Anh Tuấn cho biết, sửa đổi, bổ sung một số điều của các luật liên quan nhằm cắt giảm, đơn giản hóa thủ tục hành chính, đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, tạo thuận lợi cho người dân và doanh nghiệp là rất cần thiết trong bối cảnh hiện nay.

Tuy nhiên, đối với lĩnh vực tài nguyên nước và khí tượng thủy văn, việc đơn giản hóa thủ tục hành chính phải đặt trong yêu cầu cao hơn về an ninh nguồn nước, an toàn tính mạng, tài sản của nhân dân, phòng chống thiên tai, bảo đảm quốc phòng, an ninh và bảo vệ môi trường. Đây là những lĩnh vực có tính liên vùng, liên tỉnh và xuyên biên giới. Hệ quả của một quyết định không phù hợp có thể ảnh hưởng trực tiếp đến cộng đồng dân cư và các địa phương ở khu vực hạ du cũng như các vùng lân cận.

Do đó, đại biểu cho rằng, việc đơn giản hóa thủ tục hành chính vẫn phải bảo đảm cơ chế kiểm soát chặt chẽ đối với hoạt động chuyển nước lưu vực sông và các tác động vào thời tiết, nhất là những hoạt động có phạm vi ảnh hưởng liên tỉnh. Bên cạnh đó, việc vận hành liên hồ chứa theo thời gian thực cần quy định rõ việc sử dụng thống nhất dữ liệu khí tượng thủy văn, tài nguyên nước và dữ liệu vận hành hồ. Riêng đối với hoạt động tác động vào thời tiết, cần quản lý theo cơ chế rủi ro, không nên chuyển hoàn toàn từ cơ chế thẩm định, phê duyệt sang cơ chế thông báo, đặc biệt là trường hợp có nguy cơ ảnh hưởng lớn.

Về Điều 7 Sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Tài nguyên nước, đại biểu cho biết, việc sửa đổi Điều 37, Điều 38 của Luật Tài nguyên nước nhằm tiếp tục đơn giản hóa thủ tục hành chính, làm rõ trách nhiệm của cơ quan quản lý nhà nước và tạo điều kiện thuận lợi trong tổ chức thực hiện là phù hợp. Tuy nhiên, đại biểu đề nghị cụ thể hóa 5 vấn đề:

Thứ nhất: Bổ sung rõ nguyên tắc không làm ảnh hưởng đến khả năng bảo đảm an ninh nguồn nước, cấp nước sinh hoạt, dòng chảy tối thiểu và nhu cầu sử dụng nước thiết yếu của lưu vực bị chuyển nước, đặc biệt trong thời kỳ hạn hán, thiếu nước.

Thứ hai: Quy định rõ trách nhiệm lấy ý kiến của các địa phương liên quan, tổ chức lưu vực sông và cơ quan chuyên môn trước khi thực hiện chuyển nước; đồng thời có cơ chế điều chỉnh giảm hoặc tạm dừng lượng nước chuyển khi nguồn nước không còn đáp ứng đủ tiêu chuẩn.

Thứ ba: Quy định rõ hơn trách nhiệm phối hợp giữa Bộ Tài nguyên và Môi trường, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Bộ Công Thương, Bộ Xây dựng, chính quyền địa phương và các đơn vị quản lý, vận hành hồ chứa nhằm tránh chồng chéo hoặc tạo khoảng trống trách nhiệm khi xảy ra sự cố lũ, hạn hán hoặc thiếu nước.

Thứ tư: Bổ sung cơ chế xử lý trong các tình huống bất thường (như diễn biến mưa lũ thay đổi nhanh, hạn hán nghiêm trọng, xâm nhập mặn, sự cố công trình hoặc khi số liệu giữa các hệ thống quan trắc có sự khác biệt). Trong những trường hợp này, phải xác định rõ thẩm quyền quyết định, thứ tự ưu tiên cấp nước và trách nhiệm của người ra quyết định vận hành.

Thứ năm: Tại điểm b khoản 1 Điều 37, đề nghị làm rõ nội hàm khái niệm duy trì dòng chảy, nhất là yêu cầu bảo đảm dòng chảy tối thiểu và chế độ dòng chảy cần thiết ở hạ du sau khi thực hiện chuyển nước.

Về Điều 9 Sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Khí tượng thủy văn, đại biểu bày tỏ sự thống nhất với mục tiêu đơn giản hóa thủ tục hành chính đối với hoạt động tác động vào thời tiết. Tuy nhiên, đại biểu đề nghị cần bảo đảm việc đơn giản hóa không làm giảm yêu cầu kiểm soát an toàn và rủi ro.

Cụ thể, về cơ chế quản lý: Việc chuyển từ cơ chế phê duyệt kế hoạch sang thông báo kế hoạch cần được xem xét cẩn trọng về tính an toàn. Hoạt động tác động vào thời tiết có khả năng ảnh hưởng trực tiếp đến cộng đồng, sản xuất, môi trường và công tác phòng, chống thiên tai.

Về khái niệm pháp lý: Cần làm rõ khái niệm "khu vực chịu ảnh hưởng trực tiếp" tại khoản 4 Điều 41. Đây là căn cứ quan trọng để xác định phạm vi lấy ý kiến cộng đồng và thẩm quyền quản lý, tránh việc hiểu và áp dụng khác nhau giữa các địa phương.

Về thời gian thông báo: Cần quy định thời hạn tối thiểu đối với việc thông báo trước khi thực hiện để cơ quan quản lý có đủ thời gian xem xét, phối hợp và đưa ra cảnh báo kịp thời khi phát hiện nguy cơ mất an toàn.

×