Vùng đất cổ ở Quảng Trị là nơi vua nào từng cai quản, vô số giếng cổ hàng trăm năm, chỉ sâu 1m, nước ngọt tuôn trào?

Giếng cổ-giếng Champa chỉ sâu 1m ăm ắp nước suốt mấy trăm năm

Vùng Cùa (trước đây gồm 2 xã Cam Chính và Cam Nghĩa của huyện Cam Lộ trước đây) từ lâu được biết đến là nơi sở hữu hệ thống giếng cổ độc đáo có tuổi đời hàng trăm năm.

Những chiếc giếng Champa cổ nằm rải rác dưới chân đồi, bên triền đất đỏ bazan hoặc hướng ra cánh đồng lúa, nơi mạch nước ngầm từ lòng đất luôn tuôn chảy quanh năm.

Theo các nhà nghiên cứu văn hóa địa phương, nhiều giếng cổ ở vùng Cùa có niên đại khoảng 400–500 năm. Không ít ý kiến cho rằng các giếng này có nguồn gốc từ người Chăm cổ, là giếng cổ Champa, sau đó được cư dân Việt đến khai khẩn vùng đất này tiếp tục tu bổ, sử dụng qua nhiều thế hệ.

Hệ thống giếng cổ ở đây có cấu trúc khá đặc biệt. Thành giếng thường được xếp bằng đá tổ ong hoặc đá cuội, một số giếng có đáy lót bằng gỗ trai – loại gỗ có thể ngâm dưới nước rất lâu mà không bị mục.

Các phiến đá Champa cổ được ghép bằng mộng, hầu như không dùng vữa nhưng vẫn bền vững qua hàng trăm năm.

Ông Nguyễn Văn Hiếu - trưởng thôn Mai Lộc 2, xã Cam Lộ cho biết, theo bản đồ của làng Mai Lộc năm Canh Tý (1900), ở xã Cam Chính (cũ) có 11 giếng cổ.

Hệ thống giếng này đều có cấu trúc khá giống nhau là làm bằng đá tổ ong và gỗ trai; mỗi giếng có hai phần, giếng trong và giếng ngoài. Giếng trong dùng lấy nước phục vụ ăn uống, còn giếng ngoài dùng để tắm, giặt.

Đặc điểm chung của giếng cổ vùng Cùa là “tựa đồi, hướng ruộng”. Cách bố trí này vừa giúp khai thác mạch nước ngầm tự nhiên vừa phục vụ tưới tiêu cho đồng ruộng, đúng theo nguyên tắc “dẫn thủy nhập điền” của cư dân nông nghiệp xưa.

Điều khiến nhiều người ngạc nhiên là dù trải qua thời gian dài, nước trong các giếng vẫn rất trong và mát. Nhiệt độ nước gần như ổn định quanh năm; mùa hè bên ngoài có thể lên tới 38–40°C nhưng nước giếng vẫn mát lạnh, còn mùa đông thì giữ độ ấm khoảng 26°C.

Giếng cổ-giếng nước Champa-“Long mạch” của làng quê Cùa

Theo ông Hiếu, trước khi hệ thống nước máy và giếng khoan phổ biến, giếng cổ là nguồn nước sinh hoạt chính của người dân vùng Cùa. Từ việc nấu ăn, tắm giặt đến tưới tiêu, mọi sinh hoạt của làng đều gắn với giếng cổ.

“Ngày trước, mỗi buổi sáng hoặc chiều, người dân lại mang quang gánh ra giếng lấy nước. Hình ảnh những chiếc thùng gỗ, thùng tôn đong đầy nước giếng mát lành đã trở thành ký ức quen thuộc của nhiều thế hệ” – ông Hiếu cho hay.

Cũng theo nhiều người dân ở vùng Cùa, năm 1885 khi Vua Hàm Nghi từ kinh thành Huế ra và ở tại Thành Tân Sở (thôn Mai Đàn, xã Cam Chính cũ), binh lính đã đến những giếng cổ này lấy nước cho vua dùng cũng như sinh hoạt hằng ngày.

Không chỉ phục vụ đời sống, giếng cổ còn mang ý nghĩa tâm linh sâu sắc. Người dân nơi đây coi giếng cổ là “long mạch” của làng, nơi hội tụ sinh khí của đất trời. Vì vậy, mỗi năm vào dịp lễ hội làng, bà con thường tổ chức nạo vét, làm sạch giếng để giữ cho mạch nước luôn trong lành và dồi dào.

Ở nhiều thôn, quanh giếng còn gắn với những câu chuyện truyền đời về quá trình khai khẩn đất đai, lập làng của tổ tiên. Bởi vậy, giếng cổ vùng Cùa không chỉ là nguồn nước mà còn là biểu tượng của ký ức cộng đồng.

Theo thống kê sơ bộ, ở vùng Cùa có khoảng 15 giếng cổ, điển hình như giếng cây Thị, giếng cây Phượng, giếng cây Bàng, giếng Đình và giếng cây Dầu, giếng cổ Ông Cây…

Trải qua chiến tranh, thiên tai, nhiều giếng bị bồi lấp hoặc xuống cấp. Để hồi sinh “báu vật” giếng cổ, chính quyền địa phương và người dân đã chung tay khôi phục, tu bổ nhằm bảo tồn giá trị văn hóa truyền thống.

Điển hình như vào năm 2024, cán bộ, nhân dân 2 thôn Mai Đàn và Mai Lộc 2 đã đóng góp tiền của, công sức để khôi phục, trùng tu giếng Đình bị bồi lấp, hư hỏng với kinh phí gần 100 triệu đồng.

Khi mạch nước được khơi thông, dòng nước trong vắt lại chảy ra, trở thành niềm vui lớn của xóm làng.

Việc phục hồi giếng cổ không chỉ nhằm giữ lại nguồn nước mà còn góp phần bảo tồn một di sản văn hóa dân gian đặc sắc của vùng đất Quảng Trị, mở ra cơ hội phát triển du lịch cộng đồng, tạo thêm sinh kế cho người dân.

Không biết có phải người dân biết gìn giữ “long mạch” của làng hay không mà vùng Cùa – nơi bị chiến tranh tàn phá có sức hồi sinh, bứt phá mạnh mẽ.

Vùng Cùa hôm nay là một màu xanh tít tắp của rừng keo, cao su, những trang trại với nhiều đặc sản cây, con mang lại giá trị kinh tế cao. Với tinh thần xây dựng nông thôn mới, ở vùng Cùa, đường làng, ngõ xóm sạch sẽ, hoa tươi phủ khắp, nhà cửa khang trang…

Giữa nhịp sống hiện đại, việc gìn giữ các giếng cổ vùng Cùa chính là cách để bảo tồn “mạch nguồn” văn hóa của Quảng Trị cho hôm nay và mai sau.

×