Vũng lầy tiếp theo của Mỹ: Vì sao cuộc chiến Iran có thể đánh dấu thất bại đau đớn của ông Trump?

Di sản chiến tranh của Mỹ

Trong Chiến tranh Triều Tiên, ước tính từ 3 đến 4 triệu người đã thiệt mạng, phần lớn là dân thường. Hàng loạt thành phố trên bán đảo Triều Tiên bị san phẳng bởi các chiến dịch ném bom kéo dài, khiến hàng triệu người phải rời bỏ nhà cửa. Không quân Mỹ đã thả khoảng 635.000 tấn bom xuống bán đảo này, bao gồm hàng chục nghìn tấn bom napalm. Khi chiến tranh kết thúc, phần lớn các đô thị và cơ sở hạ tầng của Triều Tiên đã bị phá hủy.

Tuy nhiên, bất chấp mức độ tàn phá khổng lồ và hơn 36.000 binh sĩ Mỹ thiệt mạng, cuộc chiến không kết thúc bằng chiến thắng mà bằng một thỏa thuận đình chiến mong manh vẫn còn hiệu lực cho đến ngày nay.

Một kịch bản tương tự lặp lại ở Việt Nam. Trong cuộc chiến ở Việt Nam, Lào và Campuchia, Mỹ đã thả hơn 7,5 triệu tấn bom, biến khu vực Đông Dương thành nơi bị ném bom nhiều nhất trong lịch sử hiện đại. Chỉ riêng đến năm 1966, Washington đã thả nhiều bom xuống miền Bắc Việt Nam hơn tổng số bom từng thả xuống Nhật Bản trong toàn bộ Chiến tranh thế giới II.

Hậu quả vô cùng nặng nề: hàng triệu dân thường thiệt mạng, làng mạc bị phá hủy, rừng bị tàn phá bởi các chất hóa học như chất độc màu da cam.

Dù vậy, sau hai thập kỷ xung đột và hơn 58.000 binh sĩ Mỹ tử trận, Washington cuối cùng vẫn phải rút quân mà không đạt được mục tiêu chiến lược. Bài học rút ra rất rõ ràng: sức mạnh quân sự áp đảo có thể tàn phá một xã hội, nhưng không dễ dàng áp đặt được quyền kiểm soát chính trị đối với những dân tộc quyết tâm kháng cự.

Chiến tranh “được chọn lọc và kiểm soát”

Sau thất bại tại Việt Nam, Washington không từ bỏ chiến tranh mà điều chỉnh cách tiến hành, Tiến sĩ Ramzy Baroud bình luận. Các chiến lược gia Mỹ ngày càng ưu tiên những cuộc xung đột trong đó đối thủ đã bị suy yếu bởi cấm vận, còn Mỹ có thể tập hợp liên minh quốc tế rộng lớn và có lực lượng địa phương hỗ trợ.

Chiến tranh vùng Vịnh năm 1991 là ví dụ điển hình. Khi đó, Iraq đã suy yếu sau 8 năm chiến tranh với Iran. Sau khi Baghdad tấn công Kuwait năm 1990, Liên Hợp Quốc áp đặt các lệnh trừng phạt kinh tế nghiêm ngặt, cô lập Iraq khỏi thương mại và tài chính toàn cầu. Mỹ sau đó tập hợp một liên minh quốc tế lớn, tiến hành chiến dịch ném bom quy mô lớn rồi mở cuộc tấn công trên bộ.

Dù chiến thắng quân sự nhanh chóng, hậu quả nhân đạo vẫn rất nghiêm trọng. Các lệnh trừng phạt trong thập niên 1990 đã tàn phá nền kinh tế và hệ thống y tế Iraq, trong khi người dân thường phải gánh chịu phần lớn hậu quả.

Năm 2003, Mỹ tiếp tục tấn công Iraq. Lực lượng Mỹ nhanh chóng lật đổ chính quyền Saddam Hussein, nhưng cuộc chiến kéo theo nhiều năm nổi dậy và bất ổn khiến Washington buộc phải thu hẹp tham vọng.

Kịch bản tương tự diễn ra tại Afghanistan. Với sự hỗ trợ của Liên minh phương Bắc, quân đội Mỹ nhanh chóng lật đổ chính quyền Taliban năm 2001. Nhưng sau 20 năm chiến tranh, Mỹ rút quân và Taliban quay trở lại nắm quyền.

Ngay cả chiến dịch của NATO tại Libya năm 2011 cũng đi theo logic tương tự. Mỹ mở đầu bằng các đợt không kích và tên lửa hành trình nhằm phá hủy hệ thống phòng không Libya, sau đó chuyển sang vai trò hỗ trợ trong khi các đồng minh NATO và lực lượng chống chính quyền tiến lên tuyến đầu. Cách tiếp cận này từng được mô tả là chiến lược “dẫn dắt từ phía sau”.

Tuy nhiên, sự sụp đổ của Libya và nhiều năm bất ổn sau đó cho thấy can thiệp quân sự không đồng nghĩa với thành công chính trị.

Vì sao Iran là trường hợp khác?

Theo Tiến sĩ Ramzy Baroud, Iran đặt ra thách thức chiến lược hoàn toàn khác so với những quốc gia Mỹ từng tấn công.

Về địa lý, Iran rộng khoảng 1,6 triệu km2 – lớn gấp 4 lần Iraq – và có dân số hơn 85 triệu người. Quan trọng hơn, quốc gia này đã dành nhiều thập kỷ phát triển năng lực quân sự nội địa dưới các lệnh trừng phạt. Chương trình tên lửa của Iran khá rộng lớn, công nghệ máy bay không người lái phát triển mạnh, trong đó có dòng UAV Shahed drone gây chú ý trên chiến trường quốc tế.

Khác với Iraq trong thập niên 1990, Iran không phải một nhà nước suy yếu chờ sụp đổ. Trái lại, nước này đã thích nghi với áp lực kinh tế bằng cách xây dựng năng lực tự chủ.

Hệ thống chính trị của Iran cũng phức tạp hơn nhiều so với hình ảnh đơn giản thường thấy ở phương Tây. Quyền lực được phân bổ giữa các cơ quan tôn giáo, các cơ quan dân cử, lực lượng an ninh như Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran và bộ máy hành chính rộng lớn.

Những cấu trúc này tạo ra khả năng chống chịu mà các chế độ tập trung quyền lực vào một cá nhân – như Iraq của Saddam Hussein hay Libya của Muammar Gaddafi – không có.

Những ảo tưởng chiến lược

Theo Tiến sĩ Ramzy Baroud, một phần nguyên nhân khiến Washington tin tưởng vào chiến lược hiện nay là do các sự kiện gần đây củng cố cảm giác về “sự bất khả chiến bại” của Mỹ.

Chính quyền của Tổng thống Donald Trump bước vào cuộc đối đầu với Iran sau một chiến dịch quân sự tại Venezuela đầu năm 2026, trong đó Tổng thống Nicolás Maduro bị bắt giữ và đưa khỏi Caracas. Nhiều chuyên gia luật quốc tế lên án chiến dịch này là vi phạm chủ quyền và luật pháp quốc tế.

Theo Tiến sĩ Ramzy Baroud, đó thực chất là một cuộc “bắt cóc dưới vỏ bọc sức mạnh quân sự”. Tuy nhiên, với Nhà Trắng, chiến dịch này dường như củng cố niềm tin rằng hành động táo bạo kết hợp với hoạt động tình báo và lực lượng quân sự hạn chế có thể nhanh chóng lật đổ các chính phủ đối địch.

Nhưng Venezuela chưa bao giờ là một cuộc chiến thực sự. Nó không phải là cuộc đối đầu giữa hai quân đội, không có mạng lưới liên minh khu vực hay chiến trường đủ lớn để hấp thụ và phản công sức mạnh của Mỹ. Đó giống một cuộc đột kích hơn là chiến tranh.

Iran thì hoàn toàn khác.

Mạng lưới đồng minh khu vực

Một khác biệt quan trọng nữa là Iran không bị cô lập. Không giống Iraq năm 2003 hay Libya năm 2011, Tehran có mạng lưới đồng minh khu vực có thể mở rộng chiến trường.

Hezbollah tại Lebanon là một trong những lực lượng phi nhà nước mạnh nhất thế giới. Các nhóm dân quân thân Iran tại Iraq đã tuyên bố sẵn sàng tấn công mục tiêu Mỹ và Israel. Trong khi đó, lực lượng Ansarallah (hay Houthi) tại Yemen đã chứng minh khả năng tấn công cơ sở hạ tầng Israel và làm gián đoạn các tuyến hàng hải toàn cầu.

Những liên minh này làm thay đổi hoàn toàn bài toán chiến lược: thay vì một cuộc chiến với một quốc gia cô lập, Mỹ có nguy cơ đối đầu với mạng lưới lực lượng trải rộng trên nhiều mặt trận.

Nguy cơ một cuộc chiến không thể thắng

Khác với các cuộc chiến trước đây, Washington hiện chưa xây dựng được liên minh quốc tế rộng lớn. Cuộc chiến vùng Vịnh năm 1991 có hơn 40 quốc gia tham gia; NATO ủng hộ chiến dịch Libya; còn chiến tranh Afghanistan cũng nhanh chóng có sự tham gia của một liên minh quốc tế.

Trong trường hợp Iran, điều đó không xảy ra. Mỹ dường như chủ yếu dựa vào sức mạnh quân sự của mình và quan hệ đối tác với Israel.

Theo Tiến sĩ Ramzy Baroud, đây chính là ảo tưởng cốt lõi của cuộc chiến: Washington tin rằng các chiến lược từng áp dụng ở Iraq, Libya hay Venezuela có thể lặp lại tại Iran. Nhưng các điều kiện cho những chiến dịch đó gần như không tồn tại ở đây.

Lịch sử đã cho thấy một quy luật lặp lại: Mỹ có thể phá hủy các xã hội bằng sức mạnh quân sự áp đảo, nhưng điều đó không đảm bảo chiến thắng chính trị.

Trong trường hợp Iran, giới hạn này còn rõ rệt hơn. Một cuộc chiến kéo dài có thể làm rung chuyển thị trường năng lượng toàn cầu, gián đoạn các tuyến thương mại quan trọng và gây áp lực lớn lên nền kinh tế thế giới vốn đã suy yếu.

Đồng thời, Mỹ và các đồng minh cũng phải đối mặt với thực tế của chiến tranh hiện đại: kho dự trữ tên lửa phòng không có hạn, năng lực sản xuất vũ khí tiên tiến bị giới hạn và việc duy trì chiến dịch quân sự trên nhiều mặt trận ngày càng khó khăn.

Nói cách khác, theo Tiến sĩ Ramzy Baroud, đây không phải là cuộc chiến có thể kéo dài vô hạn. Những giới hạn chiến lược của nó đã hiện rõ – và kết cục có thể khiến Washington phải trả giá đắt hơn nhiều so với những gì các kiến trúc sư của cuộc chiến từng dự tính.

×