Vương quốc Bột Hải nằm ở vùng đất nào ngày nay?

Vương quốc Bột Hải từng hùng mạnh ra sao?

Vương quốc Bột Hải là một thực thể chính trị – văn hóa đặc biệt ở Đông Bắc Á thời trung đại, tồn tại từ năm 698 đến năm 926, hình thành trên nền tảng tan rã của Cao Câu Ly và trong bối cảnh cạnh tranh phức tạp giữa nhà Đường, Tân La, các bộ tộc Mạt Hạt và Khiết Đan. Sự ra đời, phát triển rồi diệt vong của Bột Hải phản ánh rõ nét quy luật thịnh suy của một quốc gia đa sắc tộc, vừa kế thừa truyền thống cũ, vừa thích nghi với trật tự khu vực mới.

Sau khi Cao Câu Ly bị liên quân nhà Đường và Tân La tiêu diệt năm 668, hàng loạt cư dân gốc Cao Câu Ly phải tan tác khắp miền nam Mãn Châu và bắc bán đảo Triều Tiên. Trong số đó, Đại Trọng Tượng, một cựu tướng Cao Câu Ly, cùng con trai là Đại Tộ Vinh đã tập hợp lực lượng người Cao Câu Ly còn sót lại, liên minh với các bộ lạc Mạt Hạt để tìm con đường sinh tồn và phục hưng. Cuộc nổi dậy của người Khiết Đan chống nhà Chu của Võ Tắc Thiên vào cuối thế kỷ VII tạo ra khoảng trống quyền lực ở vùng Đông Bắc, mở ra cơ hội cho Đại Tộ Vinh khẳng định vị thế. Sau khi cha và đồng minh bị quân Chu giết hại, Đại Tộ Vinh tiếp tục lãnh đạo liên quân Cao Câu Ly – Mạt Hạt, đánh bại đạo quân lớn của nhà Chu tại Thiên Môn Lĩnh năm 698. Chiến thắng này đặt nền móng cho sự ra đời của một quốc gia mới.

Ban đầu, Đại Tộ Vinh xưng Chấn vương, lập quốc hiệu là Đại Chấn, xây dựng kinh đô ở Đông Mưu thuộc vùng Cát Lâm ngày nay. Nhà nước non trẻ nhanh chóng thu hút dân cư Cao Câu Ly cũ, hình thành cộng đồng khoảng nửa triệu người, với quân đội đủ mạnh để đối đầu các thế lực xung quanh. Đại Tộ Vinh không chỉ dựa vào vũ lực mà còn chú trọng xây dựng nền tảng pháp lý và chính trị. Ông cho biên soạn Thiên Thống Luật, kết hợp yếu tố pháp luật của nhà Đường, Cao Câu Ly, Tân La, Bách Tế và các bộ tộc phương bắc, khẳng định Đại Chấn là hậu duệ chính thống của Cao Câu Ly, dùng ngôn ngữ và chữ viết Cao Câu Ly, duy trì nghi lễ tế núi Bạch Đầu – biểu tượng thiêng liêng của các quốc gia Phù Dư và Cao Câu Ly trước đó.

Trong hơn một thập niên đầu, Đại Chấn liên tục phải đối mặt với áp lực quân sự từ nhà Chu rồi nhà Đường, nhưng bằng chiến thuật linh hoạt và liên minh với Đột Quyết, Đại Tộ Vinh đã giữ vững được nền độc lập thực tế. Sau khi nhà Đường khôi phục họ Lý, ông chủ động hòa giải, điều chỉnh chính sách đối ngoại. Năm 712, để nâng cao vị thế quốc tế và tránh bị xem là một thế lực nổi loạn, Đại Tộ Vinh đổi quốc hiệu từ Đại Chấn sang Bột Hải, xưng Bột Hải vương. Một năm sau, nhà Đường phong ông làm Bột Hải quận vương, trên danh nghĩa coi Bột Hải là một công quốc, nhưng trên thực tế Bột Hải vận hành như một quốc gia độc lập.

Từ thời Bột Hải Cao Vương Đại Tộ Vinh đến các đời vua kế tiếp, vương quốc này bước vào giai đoạn phát triển mạnh. Dưới thời Vũ Vương và đặc biệt là Văn Vương Đại Khâm Mậu, Bột Hải mở rộng lãnh thổ từ bắc bán đảo Triều Tiên lên tới vùng Viễn Đông Nga ngày nay, từ Đông Bắc Trung Quốc ra bờ biển Thái Bình Dương. Nhà Đường cuối cùng cũng phải công nhận Bột Hải là một vương quốc độc lập vào năm 762. Bột Hải tổ chức bộ máy nhà nước theo mô hình chịu ảnh hưởng sâu sắc của nhà Đường, chia đất nước thành các phủ, châu, đặt kinh đô Thượng Kinh ở Long Tuyền phủ, với quy hoạch đô thị, cung điện và chùa tháp mang dấu ấn văn hóa Đông Á điển hình.

Một đặc điểm nổi bật của Bột Hải là tính chất đa sắc tộc. Người Cao Câu Ly giữ vai trò nòng cốt trong chính trị và văn hóa thời kỳ đầu, trong khi người Mạt Hạt chiếm số đông ở nhiều vùng nông thôn và biên viễn. Sự chung sống này tạo nên sức mạnh quân sự và kinh tế, nhưng cũng gieo mầm mâu thuẫn nội tại. Về đối ngoại, Bột Hải duy trì quan hệ bang giao rộng rãi với nhà Đường, Tân La và đặc biệt là Nhật Bản, cử hàng chục phái bộ sang Nhật, trao đổi hàng hóa, kỹ thuật và văn hóa. Nhờ đó, Bột Hải từng được mệnh danh là “quốc gia thịnh vượng ở phương Đông”.

Trong số các quân vương Bột Hải, Đại Tộ Vinh được xem là người đặt nền móng, Vũ Vương là người mở rộng thế lực quân sự, còn Văn Vương là người đưa Bột Hải đạt tới đỉnh cao ổn định và được quốc tế công nhận. Ở giai đoạn muộn, Minh Tông cũng được đánh giá là vị vua anh minh, cố gắng duy trì ngoại giao với nhà Đường và Nhật Bản trong bối cảnh thế lực xung quanh biến động mạnh. Tuy nhiên, chính dưới thời Minh Tông và những người kế vị, các vấn đề nội bộ bắt đầu bộc lộ rõ rệt.

Từ cuối thế kỷ IX, Bột Hải suy yếu vì nhiều nguyên nhân chồng chéo. Mâu thuẫn giữa quý tộc gốc Cao Câu Ly và Mạt Hạt ngày càng gay gắt, quyền lực trung ương suy giảm, các phủ địa phương khó kiểm soát. Ở phía nam, Tân La suy tàn và bước vào thời Hậu Tam Quốc, khiến cán cân quyền lực trên bán đảo Triều Tiên thay đổi. Ở phía tây và bắc, người Khiết Đan dưới sự lãnh đạo của Gia Luật A Bảo Cơ trỗi dậy mạnh mẽ, thống nhất các bộ lạc và lập nên Đại Khiết Đan quốc năm 916, trở thành mối đe dọa trực tiếp đối với Bột Hải.

Trong khoảng hai thập niên cuối cùng, Bột Hải phải liên tục đối phó với các cuộc xâm lược của Khiết Đan, đồng thời không nhận được sự hỗ trợ hiệu quả từ Tân La, Cao Ly hay Nhật Bản. Dù dưới thời vua Đại Nhân Soạn, Bột Hải vẫn có những chiến thắng cục bộ, tái chiếm Liêu Đông và giữ vững kinh đô Thượng Kinh trong một số chiến dịch, nhưng tiềm lực quốc gia dần cạn kiệt. Đến năm 926, quân Khiết Đan mở cuộc tấn công quyết định, đánh chiếm Thượng Kinh. Vương quốc Bột Hải chính thức diệt vong sau 228 năm tồn tại.

Sau khi Bột Hải sụp đổ, một bộ phận hoàng tộc và dân chúng chạy sang Cao Ly, góp phần hình thành ý thức kế thừa Cao Câu Ly trong lịch sử Triều Tiên. Phần lớn lãnh thổ Bột Hải bị sáp nhập vào Đại Khiết Đan quốc, sau này trở thành vùng đất quan trọng của các triều đại Liêu, Kim và Thanh. Ngày nay, không gian từng thuộc Bột Hải chủ yếu nằm ở các tỉnh Hắc Long Giang, Cát Lâm, Liêu Ninh của Trung Quốc, một phần Bắc Triều Tiên và vùng Viễn Đông Nga.

Về mặt lịch sử học, nguồn gốc dân tộc của Đại Tộ Vinh và bản chất của Bột Hải vẫn là đề tài tranh luận. Các sử gia Triều Tiên và Hàn Quốc coi Bột Hải là quốc gia kế thừa Cao Câu Ly, thuộc Thời đại Nam – Bắc Quốc. Nhiều học giả Trung Quốc xem Bột Hải là một chính quyền địa phương đa dân tộc trong lịch sử Trung Quốc, gắn với tổ tiên người Nữ Chân và Mãn Châu. Nga và Nhật Bản cũng có những cách diễn giải riêng dựa trên mối liên hệ văn hóa và địa lý. Tuy nhiên, không thể phủ nhận rằng Bột Hải mang đậm dấu ấn Cao Câu Ly về văn hóa, ngôn ngữ và ý thức chính trị, đồng thời là một mắt xích quan trọng trong lịch sử khu vực Đông Bắc Á.

Nhìn tổng thể, vương quốc Bột Hải là minh chứng cho khả năng tái sinh của một cộng đồng sau biến cố diệt vong, cho thấy cách một quốc gia mới có thể hình thành từ sự giao thoa của nhiều dân tộc và truyền thống. Dù cuối cùng không tránh khỏi suy tàn trước sức ép nội tại và ngoại xâm, Bột Hải vẫn để lại dấu ấn sâu đậm trong lịch sử Trung Quốc, Triều Tiên và toàn bộ vùng Đông Bắc Á, như một vương quốc từng đóng vai trò cầu nối giữa lục địa và bán đảo, giữa văn minh nông nghiệp phương nam và thế giới du mục phương bắc.

×