Xã Phù Lãng từ xã lên phường, làng nung gốm bằng củi gần 800 năm tuổi vẫn đỏ lửa giữa vùng đô thị hóa ở Bắc Ninh

Gốm Phù Lãng với nước men độc đáo, khác biệt được xem là “tài sản” văn hóa đặc biệt để Phù Lãng tạo dấu ấn riêng trong diện mạo đô thị mới giữa vùng đô thị hóa xứ Kinh Bắc.

Phù Lãng từ xã lên phường, mở không gian phát triển mới

Phù Lãng là 1 trong 12 xã được Ủy ban Thường vụ Quốc hội quyết nghị thành lập phường thuộc tỉnh Bắc Ninh, có hiệu lực từ ngày 20/9/2026.

Theo Đề án thành lập phường Phù Lãng, xã Phù Lãng hiện nay được hình thành sau khi sắp xếp toàn bộ diện tích tự nhiên, dân số của các xã Châu Phong, Đức Long và Phù Lãng theo Nghị quyết số 1658/NQ-UBTVQH15 ngày 16/6/2025.

Sau sắp xếp, xã Phù Lãng có diện tích tự nhiên 27,95 km², dân số hơn 27.000 người. Tính đến ngày 31/12/2025, dân số đạt 27.357 người, vượt mức quy định tối thiểu 21.000 người; diện tích tự nhiên cũng vượt tiêu chuẩn tối thiểu 5,5 km².

Phù Lãng nằm trong không gian phát triển của đô thị Quế Võ, có khả năng kết nối với Quốc lộ 18, các khu công nghiệp, hệ thống cảng thủy nội địa, trung tâm logistics và các không gian đô thị, dịch vụ đang phát triển của Bắc Ninh.

Theo định hướng của tỉnh Bắc Ninh, khu vực này có vai trò trong phát triển công nghiệp, dịch vụ, logistics, thương mại và du lịch. Trong đó, làng nghề gốm Phù Lãng là một lợi thế đặc biệt, góp phần tạo nên bản sắc riêng cho địa phương.

Trước khi sắp xếp đơn vị hành chính, khu vực Phù Lãng nằm trong phạm vi đô thị Phố Mới mở rộng, tức đô thị Quế Võ, đã được công nhận đạt tiêu chí đô thị loại IV. Đến năm 2026, khu vực này được xác định là đô thị loại III theo danh mục của tỉnh Bắc Ninh.

Như vậy, Phù Lãng lên phường không chỉ là sự thay đổi về mô hình quản lý, mà còn mở ra một không gian phát triển mới. Tuy nhiên, giữa dòng chảy Bắc Ninh đô thị hóa, địa phương có một “tài sản” đặc biệt đã được tích lũy qua nhiều thế hệ: làng gốm gần 800 năm tuổi.

Làng cổ Bắc Ninh-làng gốm gần 800 năm tuổi, vẫn đỏ lửa bên sông Cầu

Nằm bên sông Cầu, làng gốm Phù Lãng đã trở thành một phần trong đời sống và văn hóa của người dân qua nhiều thế hệ.

Điểm đặc biệt của gốm Phù Lãng nung củi nằm ở phương thức sản xuất thủ công. Từ đất, người thợ xử lý nguyên liệu, tạo hình, phơi, sửa rồi đưa sản phẩm vào lò nung. Trong đó, kỹ thuật nung bằng củi tạo nên dấu ấn riêng, khiến mỗi sản phẩm mang trong mình những biến đổi tự nhiên của đất và lửa.

Nét đặc trưng dễ nhận biết của gốm Phù Lãng là màu men nâu, vàng nâu, vàng nhạt, thường được những người sành nghề gọi là men da lươn. Màu men, chất đất và dấu ấn của lửa tạo cho sản phẩm vẻ mộc mạc, tự nhiên nhưng bền và có cá tính riêng.

Làng gốm Phù Lãng hiện có khoảng 200 hộ sản xuất, gần 1.000 lao động, với khoảng 50 lò nung truyền thống bằng củi và gần 20 lò nung gas. Mỗi năm, làng nghề đưa ra thị trường hơn 1 triệu sản phẩm gốm các loại.

Chum, vại, tiểu sành, chậu trồng cây cảnh... từng là những sản phẩm quen thuộc làm nên thương hiệu gốm Phù Lãng. Tuy nhiên, phần lớn đều có kích thước lớn, nặng, sử dụng nhiều đất và củi, trong khi giá trị gia tăng chưa tương xứng.

Đây cũng chính là bài toán khiến lớp thợ trẻ tìm cách thay đổi cách làm, thay đổi sản phẩm và tìm kiếm một thị trường mới cho gốm Phù Lãng.

Trong hành trình đổi mới làng nghề, lớp thợ trẻ Phù Lãng đang tìm cách làm mới sản phẩm, nâng giá trị gốm truyền thống. Tiêu biểu là Bùi Văn Huân (sinh năm 1990), chủ thương hiệu “Gốm Huân”, người được đào tạo chuyên ngành Gốm, khoa Mỹ thuật Truyền thống, Trường Đại học Mỹ thuật Công nghiệp.

Thay vì tập trung vào chum, vại lớn, Huân phát triển các dòng gốm nhỏ, tinh xảo, kết hợp giá trị truyền thống với thẩm mỹ và công năng hiện đại. Các bộ sưu tập như “Cao nguyên đá Đồng Văn Hà Giang”, “12 con giáp”, “Gia đình Sen”, “Màu thời gian”... được giới thiệu tại nhiều triển lãm trong và ngoài nước; riêng “12 con giáp” đoạt giải khuyến khích tại Triển lãm Mỹ thuật ứng dụng toàn quốc năm 2014.

“Trong các sản phẩm, tôi vẫn giữ nét tinh hoa của các cụ xưa và sáng tạo thêm những nét tươi mới để đưa vào không gian đời sống hiện đại, tạo ra những sản phẩm có sự đan xen giữa cũ và mới, có công năng tốt và mang giá trị mới cho gốm Phù Lãng”, nghệ nhân Bùi Văn Huân chia sẻ.

Theo Huân, những sản phẩm nhỏ, trẻ trung không chỉ phù hợp với đời sống hiện đại, tiết kiệm nguyên liệu mà còn có giá trị cao hơn và thuận tiện để du khách mua làm quà.

Không chỉ đổi mới mẫu mã, thợ trẻ Phù Lãng còn chủ động tiếp cận kỹ thuật mới. Năm 2023, khoảng 60 học viên làm gốm Phù Lãng được tham gia dự án do thị xã Quế Võ phối hợp với Cơ quan Hợp tác quốc tế Nhật Bản (JICA) thực hiện, qua đó học hỏi kỹ thuật tạo hình, nung và sử dụng nguyên liệu hiệu quả từ các nghệ nhân làng TOHO của Nhật Bản.

Với Huân, tiếp thu kỹ thuật mới không đồng nghĩa với từ bỏ truyền thống, mà là cách giúp người thợ hiểu sâu hơn giá trị của nghề.

“Các cụ phải làm và cảm nhận rất nhiều. Nếu thiên về kỹ thuật cao, một người làm gốm lâu năm có thể đạt được, nhưng để sản phẩm gốm làm ra đạt đến độ tinh tế, hài hòa thì cần đến sự rung cảm. Phải là kết hợp cả bàn tay và tâm hồn”, Huân chia sẻ.

Phù Lãng đầu tư 18 tỷ đồng, biến làng gốm thành điểm đến OCOP du lịch

Trong Đề án thành lập phường, làng nghề gốm Phù Lãng được xác định là lợi thế để phát triển du lịch, dịch vụ. Địa phương định hướng xây dựng gốm Phù Lãng thành sản phẩm OCOP du lịch, từng bước hình thành điểm đến trải nghiệm văn hóa làng nghề.

Theo ông Trương Văn Quân - Chủ tịch UBND xã Phù Lãng, địa phương đã triển khai dự án xây dựng làng gốm Phù Lãng thành sản phẩm OCOP du lịch với tổng kinh phí khoảng 18 tỷ đồng.

Dự án có các hạng mục như biểu tượng chum gắn với làng nghề, phục dựng bến đò cổ, đường gốm, nhà trưng bày và tái hiện không gian chợ quê.

Sau khi hoàn thành, các sản phẩm tiêu biểu của các cơ sở sẽ được giới thiệu tại không gian chung, giúp du khách thuận tiện tham quan, tìm hiểu và mua sản phẩm. Địa phương cũng định hướng ứng dụng chuyển đổi số, xây dựng cơ sở dữ liệu, video và mã QR giới thiệu lịch sử làng nghề, quy trình sản xuất và từng sản phẩm.

“Gốm Phù Lãng không đơn thuần là sản phẩm trang trí, mà còn là hồn cốt, là một giá trị văn hóa đặc trưng của người Phù Lãng”, ông Quân nói.

Cùng với phát triển sản phẩm và du lịch, Phù Lãng cũng tính đến bài toán nguyên liệu, môi trường và tổ chức lại sản xuất. Khi các dòng gốm nhỏ, tinh xảo ngày càng được chú trọng, yêu cầu về chất lượng đất cũng cao hơn.

“Gốm thì phải làm từ đất... Sản phẩm càng nhỏ, càng tinh thì yêu cầu về chất lượng đất càng cao. Nếu xử lý đất không tốt, khi đưa vào lò nung sản phẩm rất dễ bị vỡ”, ông Quân cho biết.

Theo ông Quân, trong những năm tới, nguồn đất có thể vẫn được bổ sung từ quá trình phát triển hạ tầng, đào ao, hồ. Nhưng về lâu dài, khi hạ tầng hoàn thiện, nguồn nguyên liệu này sẽ ngày càng khó khăn.

Vì vậy, địa phương cho rằng cần sớm tính toán quy hoạch, dự trữ nguồn đất để bảo đảm nguyên liệu cho nghề gốm trong dài hạn.

Địa phương định hướng từng bước đưa các cơ sở sản xuất ra khu vực riêng, vừa thuận lợi quản lý môi trường, vừa tạo điều kiện hình thành không gian làng nghề chuyên nghiệp.

“Chúng tôi đang đề xuất xây dựng một khu sản xuất gốm riêng rộng khoảng 30-40ha, tách khỏi khu dân cư, đồng thời bố trí không gian trưng bày, giới thiệu sản phẩm. Nếu muốn phát triển du lịch làng nghề lâu dài thì phải đầu tư bài bản, chuyên nghiệp và có không gian phù hợp”, ông Quân cho biết.

Phù Lãng hiện thu hút hàng chục nghìn lượt khách, trong đó có nhiều học sinh đến tham quan, trải nghiệm. Thời gian tới, địa phương định hướng bổ sung các điểm check-in, không gian vui chơi, trải nghiệm và dịch vụ lưu trú, qua đó kéo dài thời gian lưu lại của du khách.

Mục tiêu là biến làng gốm từ một điểm tham quan thành điểm đến trải nghiệm văn hóa, nơi du khách có thể tìm hiểu lịch sử gần 800 năm của làng nghề, xem nghệ nhân làm gốm, khám phá kỹ thuật nung củi, mua sản phẩm và trải nghiệm không gian làng quê ven sông Cầu.

Nếu bảo tồn được không gian làng nghề, giải được bài toán nguyên liệu, môi trường và nâng được giá trị sản phẩm, những lò gốm gần 800 năm tuổi ở Phù Lãng sẽ không chỉ giữ lửa cho một nghề truyền thống, mà còn có thể trở thành “đặc sản” văn hóa của một phường mới giữa dòng chảy đô thị hóa Bắc Ninh.

×