Xử lý rác thải điện tử: Nỗi lo của người dân từ những làng nghề và bài toán chuyển đổi xanh

Lằn ranh giữa mưu sinh và hiểm họa môi trường

Những ngày đầu tháng 3/2026, chúng tôi có mặt tại làng Bảo Lộc, trước sáp nhập thuộc xã Võng Xuyên, huyện Phúc Thọ, nay địa giới hành chính mới thuộc xã Phúc Lộc (Hà Nội). Hình ảnh quen thuộc không phải là không gian yên bình của vùng quê, mà là những bao tải chứa linh kiện điện tử cũ chất đống trước cửa nhà dân. Từ điện thoại hỏng, bo mạch máy tính, cho đến những búi dây cáp, pin sạc chảy tràn hóa chất… tất cả đều được thu gom về để chờ "xẻ thịt".

Trong sân nhà, ông Nguyễn Văn Tân – một hộ dân có thâm niên trong nghề đang dùng búa gõ lạch cạch các thiết bị điện tử. Với những công cụ thô sơ, ông Tân tỉ mẩn tách rời từng chi tiết ra. Những phần có giá trị như đồng, nhôm, sắt sẽ được ông giữ lại, phần còn lại trở thành rác thải bị vứt bỏ. Đối với nhiều bà con nông dân tại Bảo Lộc, đây là nguồn thu nhập chính, là “cần câu cơm” nuôi sống gia đình bao năm qua.

Thế nhưng, đằng sau những đồng bạc lẻ kiếm được từ việc bán phế liệu là cái giá vô hình đắt đỏ, đó có thể là sự hủy hoại môi trường sống ngay dưới chân mình.

“Nhiều người có ý kiến chúng tôi làm việc này có thể gây ô nhiễm, nhưng thực ra nhu cầu xử lý đồ điện tử bỏ đi là có thật. Tôi cũng mong Nhà nước đầu tư chỗ tập trung xử lý rác thải điện tử, có máy móc để vừa xử lý sạch, vừa giữ được nghề cho bà con. Chứ nếu siết chặt quá thì chúng tôi sẽ thất nghiệp, cuộc sống sẽ gặp khó khăn”, ông Tân chia sẻ.

Không chỉ những người làm nghề, nhiều người dân xung quanh thôn cũng có những băn khoăn riêng khi nhắc đến rác thải điện tử.

Bà Nguyễn Thị Tình, 70 tuổi, một người dân sống tại Bảo Lộc bộc bạch: “Mỗi lần nhà có đồ điện tử hỏng, tôi thường bán cho đồng nát. Nhưng sau đó tôi cũng lo, không biết họ xử lý ra sao. Nếu có dịch vụ thu gom chính thống, an toàn, đảm bảo môi trường, tôi sẵn sàng mang đến điểm tập kết”.

Ông Phạm Văn Lực, một người làm nghề khác trong làng chia sẻ, rác thải điện tử vừa là nỗi lo môi trường, vừa là nguồn sinh kế của nhiều gia đình.

Ông nói: “Làm thủ công thì độc hại, khói bụi, nước bẩn, ảnh hưởng sức khỏe cả nhà. Nhưng ngược lại trong đó cũng có đồng, nhôm, sắt… bán ra thành tiền. Nếu có cách xử lý tốt hơn, an toàn thì rác này đâu khác gì một nguồn tài nguyên”.

Những chia sẻ ấy phần nào cho thấy mong muốn chung của người dân ở thôn Bảo Lộc đó là làm sao cơ quan quản lý đưa ra được giải pháp vừa đảm bảo môi trường sống, vừa có hướng đi bền vững hơn cho nghề xử lý rác điện tử đã tồn tại nhiều năm tại địa phương.

Chìa khóa từ chính sách đến hành động

Theo GS.TS Đặng Kim Chi, Chủ tịch Hội đồng Khoa học và Kỹ thuật, Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam, rác thải điện tử chính là "kho báu trong rác" nếu được xử lý đúng cách, nhưng lại là "kẻ thù" nếu xử lý sai quy trình.

Bà nhấn mạnh: "Việc xây dựng các điểm thu gom rác thải điện tử tại địa phương cho bà con nông dân là rất cấp bách. Khi người dân có nơi tập kết rõ ràng, rác thải sẽ được chuyển đến các cơ sở xử lý chuyên nghiệp, hạn chế tối đa tình trạng tháo dỡ thủ công gây ô nhiễm".

Trong những năm gần đây, Nhà nước đã có những bước đi pháp lý mạnh mẽ. Luật Bảo vệ môi trường 2020 cũng quy định phải cơ chế, trách nhiệm trong việc vừa đảm bảo công việc cho bà con nông dân, vừa đảm bảo môi trường.

Cụ thể hơn, các doanh nghiệp sản xuất và nhập khẩu thiết bị điện điện tử phải chịu trách nhiệm thu hồi, tái chế sản phẩm sau khi thải bỏ. Đây là bước ngoặt chuyển đổi từ quản lý rác thải nhỏ lẻ sang quy mô công nghiệp, khép kín. Tuy nhiên, chính sách chỉ đi vào cuộc sống khi có sự chung tay của doanh nghiệp và người dân.

Ông Phạm Văn Ánh, Thành viên Hội đồng Quản trị Công ty TNHH Nước và Vệ sinh môi trường Việt Nam đưa ra gợi ý: "Nếu được đào tạo và trang bị công nghệ phù hợp, người dân hoàn toàn có thể tham gia vào chuỗi tái chế chính thức thay vì xử lý thủ công như hiện nay". Thay vì cấm đoán, hãy chuyển hóa nguồn nhân lực làng nghề thành một mắt xích trong chuỗi thu gom chuyên nghiệp.

Theo ông Ánh, cùng với việc triển khai các quy định của Nhà nước, cần phát triển mạng lưới thu gom rác thải điện tử tại các khu dân cư, siêu thị điện máy hoặc trung tâm dịch vụ để người dân có thể dễ dàng mang thiết bị hỏng đến gửi. Từ đó, rác thải sẽ được chuyển đến các nhà máy có công nghệ xử lý và tái chế phù hợp. Bên cạnh đó, việc hỗ trợ các làng nghề chuyển đổi sang phương thức tái chế an toàn hơn cũng là hướng đi cần được xem xét.

Như vậy, theo các chuyên gia, rác thải điện tử không chỉ là rác, đó là hệ quả của kỷ nguyên số mà chúng ta đang thụ hưởng. Bảo vệ môi trường không có nghĩa là triệt tiêu sinh kế của người dân, mà là nâng cấp sinh kế đó lên một tầm cao mới, an toàn hơn, nhân văn hơn.

×