Xuất khẩu nông sản 100 tỷ USD: Chuyên gia hiến kế loạt chính sách (Bài cuối)

Giải quyết bài toán vùng nguyên liệu, logistics và dòng vốn tín dụng

Chi phí vận tải biển tăng vọt (có tuyến tăng tới 30% trong tháng 6/2026) đang là một gánh nặng khổng lồ. Để bảo vệ sức cạnh tranh cho nông sản Việt, Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu thủy sản Việt Nam (VASEP) kiến nghị Chính phủ sớm xây dựng chương trình giảm chi phí logistics riêng cho NLTS.

Đặc biệt, giải pháp căn cơ được đề xuất là phát triển đội tàu container và container lạnh quốc gia để từng bước nâng cao tính chủ động, giảm sự phụ thuộc và rủi ro từ các hãng tàu nước ngoài.

Về mặt tài chính, tình trạng lãi suất huy động tăng cao đang làm giảm dòng tiền đầu tư vào sản xuất. Ông Nguyễn Hoài Nam (VASEP) kiến nghị Ngân hàng Nhà nước cần có chỉ đạo quyết liệt để các tổ chức tín dụng thay đổi phương pháp đánh giá. Thay vì chỉ dựa vào tài sản thế chấp như cách quản trị rủi ro cũ, ngân hàng cần đánh giá sát hơn dựa trên dòng tiền và chuỗi giá trị thực tế của ngành hàng. Đồng thời, các gói tín dụng ưu đãi dài hạn cần được ưu tiên cho các lĩnh vực tạo ra giá trị bền vững như sản xuất giống, chế biến sâu, chuyển đổi xanh và chuyển đổi số.

Một chính sách quan trọng khác là chuẩn hóa vùng nguyên liệu. Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường (NN&MT) Nguyễn Hoàng Hiệp nhấn mạnh: “Nông sản an toàn không chỉ để xuất khẩu mà phải vì sức khỏe của 100 triệu người Việt”. Theo đó, Bộ NN&MT sẽ phối hợp với các hiệp hội để rà soát, tinh gọn danh mục hơn 20.000 loại phân bón và thuốc bảo vệ thực vật hiện nay, kiên quyết loại bỏ những hoạt chất không còn phù hợp hoặc bị thị trường quốc tế cấm.

Việc siết chặt quản lý vật tư đầu vào và vận hành hệ thống truy xuất nguồn gốc quốc gia (chính thức từ 1/7/2026) không chỉ giúp kiểm soát chất lượng nội địa mà còn là nền tảng để đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe như Quy định chống mất rừng của EU (EUDR). Đây chính là “tấm hộ chiếu” để nông sản Việt Nam không bị loại khỏi các phân khúc thị trường giá trị cao.

Riêng về thông tin có tình trạng mua bán, cho thuê, gian lận giấy chứng nhận cấp mã số vùng trồng, cơ sở đóng gói, nhất là tại một số cửa khẩu, Chính phủ đã có những hành động quyết liệt để ngăn chặn tình trạng này. Ngày 6/8, Văn phòng Chính phủ đã có văn bản truyền đạt ý kiến Phó Thủ tướng Chính phủ Hồ Quốc Dũng gửi các Bộ: Công an, Tài chính, Công Thương, NN&MT; Chủ tịch UBND các tỉnh, thành phố để chấn chỉnh, xử lý nghiêm tình trạng mua bán, gian lận giấy chứng nhận cấp mã số vùng trồng, mã số cơ sở đóng gói.

Về tầm nhìn chiến lược, chuyên gia kinh tế Đặng Kim Sơn cho rằng đã đến lúc phải rà soát lại quy hoạch và tổ chức lại các vùng sản xuất thành những vùng chuyên canh lớn. Trong không gian này, khoa học công nghệ phải là lõi, kết nối chặt chẽ giữa các viện nghiên cứu, trường đại học với các khu nông nghiệp công nghệ cao, doanh nghiệp đầu đàn và hợp tác xã. Toàn bộ chuỗi từ đầu vào, sản xuất đến chế biến sâu và logistics phải được vận hành như một hệ sinh thái kinh tế nông nghiệp thống nhất.

Ông Sơn cũng đề xuất tham khảo mô hình Hội đồng ngành hàng là nơi lãnh đạo Chính phủ, bộ ngành, địa phương và đại diện nông dân, doanh nghiệp cùng ngồi lại để quyết định chiến lược và chia sẻ rủi ro, lợi ích. Khi mục tiêu 100 tỷ USD được chuyển hóa từ mệnh lệnh hành chính thành động lực kinh tế của từng thành viên trong chuỗi, sự bứt phá sẽ diễn ra tự nhiên và bền vững.

Mục tiêu xuất khẩu nông lâm thủy sản đạt 100 tỷ USD vào năm 2027 là một thách thức cực lớn nhưng hoàn toàn khả thi nếu chúng ta quyết tâm thực hiện một cuộc cách mạng về thể chế. Chỉ khi có được sự đồng bộ về chính sách, sự quyết liệt của một “Tổ hành động” cấp Chính phủ và sự minh bạch hóa bằng công nghệ, nông sản Việt Nam mới có thể thực sự chuyển mình, mang lại sự thịnh vượng thực chất cho người nông dân và vị thế mới trên bản đồ kinh tế toàn cầu.

Thành lập “Tổ hành động 500 ngày đêm” cấp Chính phủ

Tại Tọa đàm "Làm gì để xuất khẩu NLTS đạt 100 tỷ USD?" của Cục Thông tin và Truyền thông Chính phủ tổ chức ngày 9/7, hầu hết các ý kiến chuyên gia đều thống nhất rằng một mục tiêu khổng lồ cần một bộ máy điều hành đủ mạnh. Ông Nguyễn Hoài Nam, Tổng Thư ký Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP) nhận định, đây là một ngành kinh tế rộng liên quan đến rất nhiều chủ thể và bộ ngành. Do đó, cần có một “nhạc trưởng” để kết nối, tránh tình trạng quy trình bị cắt khúc. Ông Nam đề xuất: “Nếu Chính phủ giao Bộ NN&MT làm tổng công trình sư, thì cần lập một ban chỉ đạo hoặc tổ thường trực bám sát mục tiêu, huy động mọi nguồn lực theo tinh thần cách mạng của một chương trình 500 ngày đêm”.

Đồng quan điểm, ông Nguyễn Thanh Bình, Chủ tịch Hiệp hội Rau quả Việt Nam (Vinafruit) bổ sung, tổ điều hành này phải mang tầm vóc Chính phủ, do một Phó Thủ tướng trực tiếp điều hành để có thẩm quyền cao nhất trong việc quyết định những thay đổi đột phá, vượt qua các rào cản hành chính liên ngành thông thường. Chỉ khi có sự điều phối từ cấp quốc gia, các nút thắt về dữ liệu và liên thông thủ tục giữa Nông nghiệp, Công Thương, Hải quan và Ngân hàng mới có thể được xử lý triệt để.

Một trong những chính sách mang tính xoay trục là đẩy mạnh mô hình “Hải quan thông minh” và “Cửa khẩu thông minh”. Ông Âu Anh Tuấn, Phó Cục trưởng Cục Hải quan (Bộ Tài chính) cho biết, Hải quan Việt Nam đang tích cực đàm phán với phía Trung Quốc và các nước để công nhận kết quả kiểm tra lẫn nhau và số hóa toàn bộ hồ sơ. Giải pháp trọng tâm hiện nay là chuyển mạnh từ tiền kiểm sang hậu kiểm, giao quyền tự chịu trách nhiệm cho người dân khi khai báo mã số vùng trồng trên môi trường số. Việc định danh 3 cấp (từng trái, từng thùng và từng container) kết hợp với dữ liệu liên thông sẽ giúp rút ngắn tối đa thời gian thông quan, tăng vòng quay vốn và giảm tỉ lệ kiểm tra thực tế tại nước nhập khẩu.

Đứng trước những vướng mắc của doanh nghiệp trong cơ hội bứt tốc xuất khẩu các ngành hàng NLTS, Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Trịnh Việt Hùng đã đưa ra một thông điệp mạnh mẽ: “Trái tim của doanh nghiệp nằm trong lồng ngực của doanh nghiệp, không nằm trong tay các cơ quan quản lý Nhà nước”.

Theo Bộ trưởng, Nhà nước sẽ đóng vai trò kiến tạo, tập trung tháo gỡ thể chế, mở cửa thị trường và cung cấp thông tin, còn doanh nghiệp phải chủ động trong quản trị chất lượng và tổ chức chuỗi giá trị. Bộ NN&MT cam kết rà soát, cắt giảm các thủ tục không cần thiết trong kiểm dịch động, thực vật và an toàn thực phẩm để tạo hành lang thông thoáng nhất cho xuất khẩu.

×