Xuất khẩu nông sản 100 tỷ USD: Doanh nghiệp nông nghiệp đang vướng ở đâu? (Bài 1)

LTS. Nhằm thực hiện được mục tiêu tăng trưởng hai con số, Chính phủ thúc đẩy đồng bộ các động lực phát triển, từ đầu tư, tiêu dùng, xuất khẩu đến khoa học - công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Đối với ngành Nông nghiệp và Môi trường, mục tiêu đặt ra là xuất khẩu nông, lâm, thủy sản đạt 100 tỷ USD vào năm 2027. Đây là một khát vọng lớn nhưng hoàn toàn có cơ sở khi năm 2025, kim ngạch xuất khẩu nông, lâm, thủy sản của Việt Nam đã vượt 70 tỷ USD. Tuy nhiên, để tiến gần hơn tới mục tiêu này, cũng cần có những đột phá về thể chế, chuyển đổi số và nâng cao giá trị gia tăng. Loạt bài "Xuất khẩu nông sản 100 tỷ USD" sẽ ghi lại những kiến nghị cũng như hiến kế của cộng đồng doanh nghiệp, các chuyên gia, đại diện ngành chức năng để mục tiêu này sớm thành hiện thực.

“Cơn khát” nguyên liệu, nguồn nhân lực và rào cản chất lượng

Ngành thủy sản từ lâu đã là một trong những trụ cột chính của xuất khẩu nông lâm thủy sản, đóng góp kim ngạch 11-12 tỷ USD/năm. Tuy nhiên, con đường tiến tới mốc 16 tỷ USD đang bị chặn lại bởi bài toán thiếu hụt nguyên liệu trầm trọng.

Ông Nguyễn Hoài Nam, Tổng Thư ký Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP), phân tích, để tăng trưởng thêm 4 tỷ USD, ngành cần thêm khoảng 1 triệu container hàng hóa. Tuy nhiên, thực tế hiện nay cho thấy ngưỡng môi trường, quy hoạch đất đai và nguồn lợi khai thác biển đã dần chạm tới hạn. Doanh nghiệp không thể mở rộng quy hoạch khi chưa có những chính sách đột phá về nuôi biển công nghiệp và số hóa quản lý vùng nuôi.

Không chỉ thiếu nguyên liệu, ngành sản xuất “nội sinh” này còn đang rơi vào một nghịch lý về lao động. Dù đã tối đa hóa máy móc và rô-bốt, đặc thù ngành chế biến thủy sản vẫn cần lượng lớn lao động phổ thông.

Ông Nguyễn Hoài Nam cho biết: “Thời điểm năm 2026, các doanh nghiệp ở Đồng bằng sông Cửu Long đang thiếu lao động trầm trọng. Nhiều nhà máy hiện chỉ làm được 100 container trong khi đơn hàng cần đến 200 container mỗi tháng”.

Điều đáng nói là trong khi doanh nghiệp nội địa “khát” người, các địa phương vẫn đẩy mạnh chương trình xuất khẩu lao động, rút đi nguồn nhân lực có tay nghề và sức khỏe ngay tại “vùng nguyên liệu”.

Trong khi đó, ngành rau quả dù đang là “ngôi sao sáng” với mức tăng trưởng 17,7% trong nửa đầu năm 2026, nhưng vẫn đang loay hoay với tập quán sản xuất cũ. Ông Nguyễn Thanh Bình, Chủ tịch Hiệp hội Rau quả Việt Nam (Vinafruit), thẳng thắn nhìn nhận, tập quán canh tác nhỏ lẻ, manh mún và thói quen lạm dụng vật tư hóa học đang bào mòn tài nguyên thiên nhiên.

Tại miền Tây Nam Bộ, việc sử dụng phân bón hóa học kéo dài đã khiến đất đai tích tụ kim loại nặng như cadimi, khiến sản phẩm sầu riêng, mít không thể đáp ứng tiêu chuẩn khắt khe của các thị trường cao cấp.

Vấn đề quản trị dữ liệu cũng là một rào cản lớn. Theo ông Nguyễn Thanh Bình, công tác cấp và quản lý mã số vùng trồng hiện nay chính là “điểm yếu chí mạng” của nông sản Việt. Đến nay, chỉ mới có khoảng 30-40% diện tích trồng sầu riêng được cấp mã số để xuất khẩu chính ngạch sang Trung Quốc.

Sự chậm trễ trong đàm phán mở rộng diện tích mã vùng và quy trình hậu kiểm chưa đồng bộ đang khiến hàng trăm ngàn héc-ta trái cây chưa thể “khai sinh” trên bản đồ xuất khẩu toàn cầu. Bên cạnh đó, năng lực kiểm định tại các cửa khẩu vẫn chưa theo kịp tốc độ của môi trường kinh doanh, gây ra tình trạng ùn tắc, hàng hóa lưu kho chờ thông quan kéo dài.

Gánh nặng chi phí logistics, an toàn dịch bệnh và áp lực phòng vệ thương mại

Ngành chăn nuôi cũng đang đứng trước cơ hội trở thành động lực tăng trưởng mới, nhưng thách thức về tiêu chuẩn quốc tế vẫn còn rất lớn. Ông Johan Van Den Ban, Tổng Giám đốc De Heus Việt Nam & Châu Á - một trong những tập đoàn lớn nhất tại Việt Nam trong lĩnh vực chăn nuôi cho rằng, thách thức hiện nay không nằm ở sản xuất mà nằm ở khả năng đáp ứng các điều kiện tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng thực phẩm toàn cầu. Để xuất khẩu bền vững, Việt Nam cần có những vùng chăn nuôi an toàn dịch bệnh đạt chuẩn quốc tế - thứ được coi là “tấm hộ chiếu” bắt buộc để sản phẩm bước vào thị trường giá trị cao.

Tuy nhiên, mối liên kết giữa các mắt xích từ con giống, thức ăn đến giết mổ, chế biến của Việt Nam vẫn còn rời rạc. Ông Johan Van Den Ban nhấn mạnh rằng các xu hướng mới về phúc lợi động vật, sử dụng kháng sinh có trách nhiệm và phát triển bền vững (giảm phát thải) đang đặt ra những rào cản kỹ thuật rất cao. Nếu doanh nghiệp không thể chứng minh tính minh bạch qua hệ thống quản lý dữ liệu và truy xuất nguồn gốc bài bản, nông sản chăn nuôi sẽ khó lòng cạnh tranh với các đối thủ quốc tế ngay cả khi có giá thành thấp.

Một khó khăn chung đang đè nặng lên vai tất cả các doanh nghiệp xuất khẩu nông lâm thủy sản là chi phí logistics tăng phi mã. Từ giữa tháng 6/2026, giá cước vận tải biển đã tăng vọt, có tuyến tăng tới 30%, đặc biệt là đi thị trường Mỹ và Châu Âu.

Ông Nguyễn Hoài Nam (VASEP) dẫn chứng: “Cước đi bờ Đông Hoa Kỳ tăng khoảng 2.000-3.000 USD/container. Với hàng triệu container mỗi năm, đây là khoản chi phí khổng lồ, bào mòn biên lợi nhuận của doanh nghiệp”. Sự phụ thuộc hoàn toàn vào các hãng tàu nước ngoài khiến doanh nghiệp Việt mất quyền chủ động khi thị trường biến động.

Ngoài chi phí, áp lực từ các biện pháp phòng vệ thương mại quốc tế cũng ngày càng gia tăng, đặc biệt tại thị trường Hoa Kỳ. Theo cập nhật từ VASEP, hàng hóa Việt Nam đang phải chịu thuế theo Mục 301 liên quan đến lao động cưỡng bức với mức 12,5%, cùng với đó là các cuộc điều tra về sở hữu trí tuệ, xuất xứ và các dự luật áp hạn ngạch đối với tôm và cá da trơn. Những rào cản này, nếu không được tháo gỡ kịp thời qua các nỗ lực ngoại giao và pháp lý, sẽ làm thu hẹp đáng kể lợi thế cạnh tranh của nông sản Việt Nam trên trường quốc tế.

Cuối cùng, vấn đề vốn đang là rào cản khiến doanh nghiệp khó có thể tăng công suất để đáp ứng các đơn hàng lớn. Khi xuất khẩu tăng, nhu cầu vốn cho thu mua nguyên liệu và dự trữ cũng tăng tương ứng.

Tuy nhiên, ông Nguyễn Hoài Nam chỉ ra rằng phương pháp đánh giá của các ngân hàng hiện nay vẫn chủ yếu dựa trên tài sản thế chấp thay vì sát với dòng tiền và chuỗi giá trị thực tế của ngành. Trong bối cảnh lãi suất huy động có xu hướng tăng, dòng tiền dành cho đầu tư sản xuất bị thu hẹp, khiến doanh nghiệp khó mạnh dạn đầu tư vào chế biến sâu hay chuyển đổi số.

Mục tiêu 100 tỷ USD là một cuộc đua marathon đầy kịch tính. Nhiều doanh nghiệp ngành nông nghiệp cho rằng, nếu vẫn giữ phương thức sản xuất nhỏ lẻ, thiếu liên kết dữ liệu và không tháo gỡ được những nút thắt về hạ tầng, logistics thì con số 100 tỷ USD sẽ là một thách thức cực kỳ lớn. Để bứt phá, doanh nghiệp cần một mô hình tăng trưởng mới dựa trên chất lượng và sự tin cậy, thay vì chỉ đơn thuần chạy theo sản lượng thô.

×