Xuất khẩu nông sản 100 tỷ USD: Động lực từ chuỗi giá trị và công nghệ (Bài 2)

Thay đổi tư duy chuỗi giá trị với “xương sống” công nghệ và dữ liệu

Trong bối cảnh mới, việc chỉ tập trung vào số lượng đã không còn là lợi thế. Ông Johan van den Ban, Tổng Giám đốc De Heus Việt Nam & Châu Á khẳng định: “Chìa khóa không nằm ở việc xuất khẩu nhiều hơn, mà là xuất khẩu giá trị cao hơn”.

Ông phân tích rằng những ngành chăn nuôi xuất khẩu thành công trên thế giới đều dựa trên nền tảng liên kết hiệu quả giữa con giống, dinh dưỡng, chăn nuôi, chế biến và phân phối. Khi các mắt xích này vận hành đồng bộ, chi phí sẽ được tối ưu và chất lượng sản phẩm được kiểm soát tốt nhất.

Minh chứng cho sức mạnh của chế biến sâu, ông Nguyễn Mạnh Hùng, Chủ tịch kiêm Tổng Giám đốc Tập đoàn Nafoods chia sẻ câu chuyện của ngành chanh leo. Từ một loại cây vô danh, Việt Nam đã vươn lên đứng số một thế giới về xuất khẩu chanh leo cô đặc, mang về hàng trăm triệu USD mỗi năm nhờ đầu tư bài bản từ chọn tạo giống đến công nghệ chế biến. Thành công này cho thấy một ngành hàng có thể tạo bước tiến lớn khi doanh nghiệp đầu tư sâu vào chuỗi giá trị thay vì chỉ xuất khẩu thô.

Nếu chuỗi giá trị là mô hình, thì công nghệ và dữ liệu chính là "xương sống" để vận hành mô hình đó. Chuyên gia khoa học công nghệ Tô Nguyễn Thành nhận định rằng trong kỷ nguyên số, việc bán một sản phẩm phải kèm theo "hồ sơ dữ liệu" của sản phẩm đó. Điều này đòi hỏi phải số hóa toàn bộ từ dữ liệu vườn trồng, nhật ký chăm sóc đến quy trình vận chuyển và đóng gói.

Ông Thành chia sẻ mô hình thực tế đã triển khai thành công cho sầu riêng với 3 cấp định danh: Định danh từng trái, từng thùng hàng và từng container. Khi đến cửa khẩu, cơ quan chức năng chỉ cần truy xuất tem định danh container là có thể nắm bắt toàn bộ hồ sơ sản xuất, kiểm nghiệm và thông quan. Việc này giúp rút ngắn thời gian, tăng vòng quay vốn và là tiền đề để thực hiện “Hải quan thông minh”.

Đặc biệt, ông Thành nhấn mạnh: “AI chỉ có thể phát huy hiệu quả khi được vận hành trên nền tảng dữ liệu lớn (Big Data)”. Khi có dữ liệu sạch, AI sẽ hỗ trợ dự báo, cảnh báo rủi ro và hỗ trợ điều hành vĩ mô hiệu quả.

Ở góc độ đại diện các doanh nghiệp, ông Nguyễn Thanh Bình, Chủ tịch Hiệp hội Rau quả Việt Nam (Vinafruit) đánh giá rất cao ý tưởng xây dựng cửa khẩu thông minh và kết nối dữ liệu liên thông giữa Hải quan Việt Nam và các nước nhập khẩu. Theo ông, chỉ có số hóa và công nhận kết quả kiểm định lẫn nhau mới có thể đẩy nhanh tốc độ thông quan cho các mặt hàng có thời gian bảo quản ngắn như trái cây.

Tổ chức lại sản xuất: Đặt người nông dân làm trung tâm

Bộ trưởng Bộ NN&MT Trịnh Việt Hùng nhấn mạnh quan điểm phải lấy nhu cầu thị trường làm căn cứ để tổ chức lại sản xuất. Theo Bộ trưởng, xuất khẩu không chỉ là tiêu thụ sản phẩm mà phải đặt trong toàn bộ chuỗi giá trị, nâng cao tỷ trọng sản phẩm chế biến sâu, có thương hiệu và chỉ dẫn địa lý. Bộ trưởng cũng khẳng định vai trò trung tâm của doanh nghiệp trong việc tổ chức thị trường và liên kết chuỗi, trong khi Nhà nước tập trung kiến tạo thể chế và tháo gỡ điểm nghẽn.

Động lực tăng trưởng mới còn đến từ việc đáp ứng các tiêu chuẩn xanh và bền vững của toàn cầu. Thứ trưởng Bộ NN&MT Nguyễn Hoàng Hiệp cho biết hệ thống truy xuất nguồn gốc quốc gia chính thức vận hành từ ngày 1/7/2026 là một bước tiến quan trọng để nâng cao tính minh bạch. Thứ trưởng khẳng định: “Chúng ta bảo đảm thị trường sạch không phải chỉ để xuất khẩu, mà phải sạch cho 100 triệu người Việt Nam”.

Việc tuân thủ các quy định như Quy định chống mất rừng của EU (EUDR) hay các tiêu chuẩn về giảm phát thải không chỉ là rào cản mà còn là cơ hội để khẳng định vị thế. Ông Johan van den Ban (De Heus) cho rằng các xu hướng về phúc lợi động vật, sử dụng kháng sinh có trách nhiệm và phát triển bền vững chính là cơ hội để ngành chăn nuôi Việt Nam tạo ra lợi thế cạnh tranh dài hạn. Doanh nghiệp cần mạnh dạn đầu tư vào các mô hình kinh tế tuần hoàn và giải pháp giảm phát thải để chứng minh độ tin cậy của sản phẩm. Mọi công nghệ và chuỗi giá trị sẽ không thể bền vững nếu thiếu đi sự gắn kết của người sản xuất trực tiếp.

Chuyên gia kinh tế Đặng Kim Sơn đề xuất phải tổ chức lại các vùng sản xuất thành những vùng chuyên canh lớn, nơi khoa học công nghệ là cái lõi kết nối viện, trường, doanh nghiệp và hợp tác xã.

Đồng quan điểm, ông Johan Van Den Ban nhấn mạnh: “Chìa khóa nằm ở việc đặt người chăn nuôi vào trung tâm của chuỗi giá trị”. Ngành nông nghiệp chỉ có thể phát triển bền vững khi các hộ nông dân độc lập thực sự được hưởng lợi và được tiếp cận với công nghệ, kiến thức quản lý hiện đại.

Con đường đạt tới cột mốc 100 tỷ USD không chỉ là sự tăng trưởng về con số kim ngạch, mà là quá trình lột xác để xây dựng một nền nông nghiệp Việt Nam giá trị cao, minh bạch, xanh và có trách nhiệm trên bản đồ thế giới.

×