Xuất khẩu thủy sản đạt 20 tỷ USD năm 2030: Tận dụng triệt để tài nguyên được coi là "vàng xanh" trong chế biến

Kim ngạch xuất khẩu thủy sản của Việt Nam năm 2025 đạt mức kỷ lục 11,3 tỷ USD (tăng 12,4% so với năm 2024), lần đầu tiên vượt mốc 11 tỷ USD theo số liệu từ Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu thủy sản Việt Nam (VASEP).

Năm 2026, Việt Nam đặt mục tiêu xuất khẩu thủy sản 12 tỷ USD và xa hơn 20 tỷ USD vào năm 2030. Để đạt được mục tiêu này, theo các chuyên gia, chúng ta cần mở rộng thị trường, nâng cao chất lượng, đa dạng hóa sản phẩm, đồng thời tận dụng triệt để mỏ vàng “phụ phẩm thủy sản”.

Theo bà Lê Hằng, Phó Tổng thư ký VASEP, mỗi năm, ngành thủy sản Việt Nam tạo ra hàng triệu tấn đầu, xương, da, vỏ tôm và nội tạng nhưng phần lớn chỉ được bán làm bột cá giá rẻ. Trong khi thế giới coi đây là “mỏ vàng”, doanh nghiệp Việt vẫn còn bỏ ngỏ dư địa tỷ USD từ chế biến sâu phụ phẩm.

Xu hướng này thể hiện rất rõ ở việc Tổ chức Lương thực Liên hợp quốc (FAO) đã đổi tên những phần còn lại trong chế biến, trước đây được gọi là “phế thải”, “phế phẩm” rồi “phụ phẩm”, nay trở thành "nguyên liệu còn lại trong chế biến". Thuật ngữ này khẳng định đây là một nguồn nguyên liệu có giá trị kinh tế đáng chú ý.

"Năng lực cạnh tranh của ngành thủy sản Việt Nam không còn được quyết định chỉ bởi giá thành hay sản lượng, mà quan trọng hơn là khả năng đổi mới công nghệ và tạo ra giá trị một cách có trách nhiệm", bà Hằng cho hay.

Tại Iceland, một quốc gia có ngành thủy sản chiếm khoảng 7% GDP, không có bộ phận nào của con cá bị bỏ đi. Đầu cá, xương cá được sấy khô bằng nguồn năng lượng địa nhiệt giá rẻ rồi xuất khẩu thẳng sang châu Phi làm thực phẩm.

Từ góc nhìn khoa học và kinh tế tuần hoàn, PGS.TS.Nguyễn Văn Minh, Phó Trưởng phòng Khoa học và Công nghệ (Trường Đại học Nha Trang) cho hay, khối lượng phụ phẩm lớn từ cá ngừ, tôm, cá và nhuyễn thể không chỉ đặt ra bài toán môi trường. Nếu được phân loại, bảo quản và chế biến đúng cách, đây có thể trở thành nguồn nguyên liệu cho thực phẩm, thức ăn, dược phẩm, nông nghiệp và vật liệu sinh học.

Việt Nam đang sở hữu trình độ cao trong công nghệ chế biến thủy sản. Thế nhưng công nghệ ấy chưa “chạm” đến phần phụ phẩm thủy sản nói chung, khi những phần chiếm khối lượng lớn của con cá như đầu, xương, da hay nội tạng chỉ được ép thành bột cá giá trị thấp dùng cho chăn nuôi.

Với sản lượng cá ngừ năm 2025 của Việt Nam trên 200.000 tấn, khối lượng phụ phẩm có thể đạt 100.000-120.000 tấn, tương đương khoảng 50-60% trọng lượng nguyên liệu. Với nhóm nhuyễn thể có vỏ, sản lượng khoảng 470.000 tấn có thể tạo ra từ 366.000-400.000 tấn phụ phẩm, chiếm khoảng 78-85% nguyên liệu.

Các tỷ lệ này cho thấy chỉ cần một phần phụ phẩm được chuyển sang sản phẩm có giá trị cao cũng có thể tạo thêm nguồn thu đáng kể, đồng thời giảm chi phí xử lý và áp lực môi trường cho các vùng tập trung chế biến.

Phụ phẩm tôm chứa nhiều thành phần có giá trị như protein, peptide, axit amin, sắc tố astaxanthin, chitin và chitosan. Từ đầu tôm có thể thu hồi dịch protein, dầu và carotenoprotein giàu astaxanthin. Phần vỏ sau quá trình khử khoáng và khử protein có thể tạo chitin, sau đó chuyển thành chitosan, oligochitosan hoặc nanochitosan.

Phụ phẩm cá có thể được chế biến thành bột cá, dịch thủy phân protein, dầu cá, omega-3, nước mắm, thức ăn ủ chua, nhiên liệu sinh học hoặc hydroxyapatite từ xương. Với cá ngừ, thủy phân bằng enzyme có thể tạo đồng thời dầu cá, bột protein thủy phân và nano-hydroxyapatite. Phụ phẩm mực cũng có thể cung cấp protein thủy phân và nguyên liệu chitin/chitosan.

Giá trị kinh tế tăng lên khi doanh nghiệp chuyển từ sản phẩm khối lượng lớn, giá thấp sang các hợp chất có chức năng cụ thể. Thị trường omega-3 là ví dụ: theo cơ cấu sử dụng được trình bày, thực phẩm bổ sung chiếm khoảng 58% sản lượng, thực phẩm chức năng 17%, sản phẩm dinh dưỡng cho trẻ em và dinh dưỡng lâm sàng 12%, thức ăn chăn nuôi 7% và dược phẩm 6%.

Theo, PGS.TS. Nguyễn Văn Minh, hiện nay, có rất nhiều công nghệ biến phụ phẩm chế biến thành sản phẩm giá trị cao mà doanh nghiệp Việt Nam có thể cân nhắc. Có thể kể như từ vỏ tôm có thể trích xuất chitin rồi biến tính thành chitosan tan trong nước như nano chitosan hay oligochitosan.

Trường Đại học Nha Trang đã thử nghiệm và kiểm chứng thực tế các ứng dụng như chế tạo da nhân tạo điều trị bỏng, làm vật liệu chống cháy, và sản xuất chất kháng khuẩn giúp ức chế nấm mốc, bệnh thán thư trên ớt và cà chua để kéo dài thời gian bảo quản nông sản sau thu hoạch.

Với xương cá ngừ, canxi trích xuất có cấu trúc sinh học tương đồng với xương người nên khả năng hấp thụ rất cao, mở ra hướng sản xuất nano canxi bổ sung vào thực phẩm chức năng và dược phẩm hỗ trợ xương khớp. Hoặc có thể sản xuất dầu cá cao cấp theo từng phân khúc khách hàng. Ở mảng này, Iceland có thương hiệu Lysi rất thành công với sản phẩm dầu cá từ cá tuyết, cá ngừ.

PGS.TS. Nguyễn Văn Minh cho rằng, để đạt mục tiêu xuất khẩu 12 tỷ USD vào năm 2026 và 20 tỷ USD vào năm 2030, con đường khả thi là khai thác triệt "phụ phẩm" thủy sản và coi đây là tài nguyên kinh tế thực sự cho nền kinh tế sinh học tuần hoàn.

Theo thống kê của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, tổng lượng phế, phụ phẩm nông nghiệp của Việt Nam ước tính khoảng 160 triệu tấn mỗi năm. Trong đó, ngành thủy sản chiếm 0,6% với khoảng 1 triệu tấn, chủ yếu là vỏ tôm, cua, da cá, xương, nội tạng, vây, vảy và vỏ giáp xác hoặc nhuyễn thể hai mảnh.

Phế, phụ phẩm thủy sản tồn tại ở nhiều dạng rắn, lỏng, khí… trong đó dạng rắn chiếm hơn 90%. Trừ vỏ nhuyễn thể hai mảnh, hầu hết các phụ phẩm còn lại dễ phân hủy, thối rữa nhanh trong điều kiện nhiệt độ khoảng 27°C và độ ẩm 80%, gây ô nhiễm môi trường nghiêm trọng nếu không được xử lý đúng cách. Tuy nhiên, nếu được chế biến hợp lý, những phế phẩm này có thể mang lại nguồn lợi kinh tế đáng kể.

Phế, phụ phẩm thủy sản chứa nhiều thành phần dinh dưỡng và khoáng chất quý giá, là nguồn nguyên liệu tiềm năng cho nhiều ngành công nghiệp. Đầu, xương, da, vây, vảy, và vỏ giáp xác có thể được sử dụng để sản xuất bột cá, bột tôm làm thức ăn chăn nuôi, sản xuất phân bón hữu cơ, phân vi sinh. Thậm chí, phế phụ phẩm có thể được chế biến sâu thành dầu cá, collagen, gelatin phục vụ ngành dược phẩm và mỹ phẩm hoặc chiết xuất chitin và chitosan từ vỏ tôm, cua - những nguyên liệu giá trị cao trong y học và nông nghiệp.

Tuy nhiên, tiềm năng này chưa được khai thác triệt để. Hiện nay, ngành chế biến phế, phụ phẩm thủy sản tại Việt Nam chỉ đạt giá trị khoảng 275 triệu USD mỗi năm, trong khi nếu được đầu tư đúng mức, con số này có thể đạt 4-5 tỷ USD.

Xét riêng hai sản phẩm chủ lực là tôm nước lợ và cá tra, tiềm năng từ phế, phụ phẩm càng rõ rệt. Trong ngành chế biến tôm, phụ phẩm như đầu và vỏ tôm chiếm 35-45% tổng khối lượng nguyên liệu đầu vào, chứa nhiều dưỡng chất có thể tạo ra sản phẩm giá trị cao. Còn cá tra chủ yếu xuất khẩu phi lê nên phụ phẩm chiếm 60-70% tổng khối lượng.

×