Xúc bắt loài cá háu đá ở đồng hoang đất Long An cũ, nay là tỉnh Tây Ninh, làm món đặc sản "nổi như cồn"

Trong khi địa phương đang thử nghiệm nuôi loài cá đặc sản có "tính háu đá" này nhằm bảo tồn nguồn lợi tự nhiên đang dần cạn kiệt.

Xúc bắt cá lia thia giữa đồng phèn Long An vùng Đồng Tháp Mười

Dưới những cánh đồng năng, bưng biền ngập nước thuộc huyện Đức Huệ và Thạnh Hóa, cá lia thia từ lâu được xem là “lộc trời” của người dân vùng đất phèn. Loài cá còn gọi là cá chọi, cá xiêm hay cá cờ sọc đỏ này có sức sống bền bỉ, chịu được môi trường nước nghèo oxy, thích nghi cả mùa hạn lẫn mùa lũ.

Người dân nơi đây chỉ cần nhìn màu nước, quan sát bóng nước quanh các bụi cỏ năng là biết nơi nào có cá. Nghề xúc cá lia thia vì thế tồn tại nhiều năm nay như một kế sinh nhai quen thuộc của cư dân bưng biền.

Anh Mai Văn Tý, người có hơn chục năm theo nghề xúc cá lia thia, cho biết trước đây cá rất nhiều, chỉ cần vài giờ dặm đồng là đầy thúng. Nay muốn có cá phải đi sâu vào vùng giáp biên giới Campuchia hoặc sang tận tỉnh khác mới còn nguồn cá dồi dào.

“Tôi thường đi từ sáng sớm tới đầu giờ chiều. Người có kinh nghiệm mỗi ngày xúc được vài ký cá, bán cũng đủ trang trải cuộc sống”, anh Tý chia sẻ.

Không chỉ thanh niên khỏe mạnh, trước đây phụ nữ cũng có thể lội đồng bắt cá. Nhưng những năm gần đây, do nguồn cá giảm mạnh, người xúc phải di chuyển xa hơn, lội nước sâu hàng chục cây số nên nghề này dần chỉ còn đàn ông bám trụ.

Theo nhiều người dân địa phương, nguồn cá lia thia cạn kiệt không chỉ do khai thác quá mức mà còn bởi tác động của thuốc bảo vệ thực vật trên đồng ruộng. Trong khi đó, nhu cầu nguyên liệu cho các cơ sở làm mắm ngày càng tăng khiến lượng người săn bắt cá cũng tăng theo.

Từ cá đồng hoang dã thành món mắm trứ danh

Nếu trước kia, cá lia thia chỉ được bắt về ăn trong nhà thì nay loài cá nhỏ bé này đã trở thành đặc sản có tiếng. Khoảng hơn 10 năm trước, bà Đoàn Thị Út ở xã Mỹ Thạnh Đông (nay là xã Đông Thành, Tây Ninh) bắt đầu thử nghiệm làm mắm cá lia thia sau nhiều năm gắn bó với nghề xúc cá.

Sau hơn hai năm mày mò, thất bại rồi làm lại, bà Út thành công với món mắm cá lia thia mang hương vị riêng biệt. Cá được làm sạch, ủ theo quy trình truyền thống, không pha hóa chất nên giữ được vị thơm đặc trưng của mắm đồng miền Tây.

Tiếng lành đồn xa, mắm cá lia thia dần xuất hiện ở nhiều tỉnh, thành. Hiện sản phẩm mắm cá lia thia Út Lớn bán ra gần 100.000 hũ mỗi năm, giá khoảng 120.000 đồng cho hũ nửa ký. Sản phẩm cũng được công nhận OCOP 3 sao của tỉnh Long An cũ.

Điều khiến thực khách nhớ mãi là vị mắm thơm nồng nhưng béo ngậy, ăn cùng đậu rồng, thịt luộc, bún hoặc cuốn bánh tráng đều rất bắt vị. Từ món ăn dân dã của cư dân bưng biền, mắm cá lia thia giờ trở thành đặc sản được nhiều người tìm mua.

Tuy nhiên, sự nổi tiếng của món mắm cũng kéo theo áp lực lớn lên nguồn cá tự nhiên. Nhiều cơ sở mỗi ngày thu mua hàng chục tới hàng trăm ký cá nguyên liệu, khiến cá ngoài đồng ngày càng hiếm.

Thử nghiệm nuôi cá lia thia để giữ “lộc trời”

Trước nguy cơ nguồn cá tự nhiên suy giảm, Trung tâm Dịch vụ nông nghiệp huyện Đức Huệ (địa phận tỉnh Long An cũ) đã phối hợp với Khoa Thủy sản Trường Đại học Nông Lâm TP.HCM triển khai mô hình thử nghiệm nuôi thương phẩm cá lia thia đồng.

Theo Trung tâm Dịch vụ nông nghiệp huyện Đức Huệ, mục tiêu của mô hình là tái tạo nguồn lợi cá tự nhiên và mở hướng sinh kế mới cho nông dân vùng đất phèn.

“Nếu thành công, người dân có thể tận dụng ruộng trũng, bưng biền để lưu trữ, ương nuôi cá lia thia, vừa giảm áp lực khai thác tự nhiên, vừa tăng thu nhập”, đại diện Trung tâm Dịch vụ nông nghiệp này cho biết.

Tuy vậy, việc nuôi loài cá này không đơn giản. Nhiều người dân địa phương cho rằng muốn nuôi thành công phải tạo được môi trường gần giống tự nhiên, hạn chế nuôi chung với các loài cá khác để tránh hao hụt.

Không ít người còn hoài nghi khả năng nuôi thương phẩm quy mô lớn bởi ngay cả khi cá còn dồi dào ngoài thiên nhiên cũng chưa đủ cung cấp cho các cơ sở làm mắm. Dẫu vậy, việc thử nghiệm vẫn được kỳ vọng sẽ giúp giữ lại nguồn “lộc trời” quý giá của vùng bưng biền Đồng Tháp Mười.

Giữa vùng đất phèn còn nhiều khó khăn, con cá lia thia nhỏ bé không chỉ là nguyên liệu tạo nên món mắm nổi tiếng mà còn gắn với sinh kế, ký ức và đời sống của biết bao cư dân miền biên viễn.

×