Xúc động với tuổi thơ cơ cực, gian truân của tác giả ca khúc “Mười chín tháng Tám”

Giai điệu khai sinh từ nhịp đập trái tim quần chúng

Khi nhắc đến những ca khúc cách mạng đi cùng năm tháng, người ta nhớ ngay đến nhạc sĩ Xuân Oanh cùng tác phẩm kinh điển "Mười chín tháng Tám". Theo chia sẻ của nhiều nhạc sĩ, ca khúc lịch sử này được ông sáng tác vào đúng ngày 19/8/1945, khi ấy chàng thanh niên Xuân Oanh mới trạc đôi mươi.

Trong thời khắc lịch sử chuyển mình của dân tộc, ông đã hòa mình vào dòng người biểu tình sục sôi khí thế từ các cửa ô tiến về Quảng trường Nhà hát Lớn Hà Nội. Vừa bước đi giữa biển người, vừa trào dâng niềm xúc động mãnh liệt trước khí thế cách mạng cuồn cuộn của quần chúng, nhạc sĩ Xuân Oanh vừa nhanh tay phác thảo từng lời ca, giai điệu, rồi bắt nhịp cho mọi người xung quanh cùng cất tiếng hát vang.

Đến chiều cùng ngày, bài hát chính thức được hoàn thành, chép ra giấy, đem in ngay tại một hiệu sách và nhanh chóng phát hành rộng rãi, vang danh khắp cả nước. Giai điệu ấy không chỉ là nhịp đập trái tim của riêng ông, mà đã trở thành tiếng lòng sục sôi của cả một dân tộc trong ngày cùng đứng lên giành lại độc lập, tự do.

Căn nguyên chí khí và tuổi thơ trong dòng chảy gian thuân

Ít ai biết rằng, phía sau hào quang của một ca khúc để ấy, người nhạc sĩ tài hoa ấy đã trải qua một cuộc đời nhiều gian truân và cơ cực.

Nhạc sĩ Xuân Oanh sinh ngày 04/01/1923, nhưng chính ông từng chia sẻ đây chỉ là ngày sinh ghi trong lý lịch, còn năm sinh thật sự của ông là năm Tý (1924). Sở dĩ có sự chênh lệch này là bởi ông đã chủ động khai tăng tuổi để đủ điều kiện bước vào con đường đi theo cách mạng.

Sự kiên trung và chí khí ấy vốn được gieo mầm từ chính gốc rễ gia đình. Ông nội của nhạc sĩ Xuân Oanh là một chí sĩ trong phong trào Đông Kinh nghĩa thục, do bị chính quyền Pháp đàn áp nặng nề nên phải phiêu bạt xa quê hương, khiến gia đình rơi vào cảnh ly tán. Cha của ông – một nhà nho yêu nước từ vùng Duyên Hà (Vũ Thư), Thái Bình (cũ) – phải chạy giặc sang Quảng Ninh làm phu ở Mống Cái, sau đó mới về ở ẩn tại thị trấn Quảng Yên, lấy vợ, sinh con và làm nghề thợ may cho đến hết đời.

Sống cảnh đày đọa, lưu lạc ngay trên chính quê hương mình, người cha ấy luôn nuôi dưỡng cái chí của một nhà nho yêu nước và sớm truyền lại cho các con cái chí khí quật cường. Cụ sớm gieo vào tâm trí non nớt của nhạc sĩ Xuân Oanh cái khí phách của người quân tử: dám đứng lên bênh vực, bảo vệ chính nghĩa.

Cụ làm vậy bởi ngay sau khi nhạc sĩ Xuân Oanh ra đời, cụ đã lập lá số tử vi cho con rồi bảo: “Thằng này nốt ruồi đỏ đầy người, lớn không làm vua cũng làm giặc!”. Nốt ruồi đỏ trên người Xuân Oanh nhiều thì đúng thật. Lời nhận định ấy về sau đã được ông hiện thực hóa theo một con đường riêng biệt: không làm vua, chẳng làm giặc, mà nhất nhất một lòng đi theo cách mạng.

Tuổi thơ êm đềm vui vẻ của ông diễn ra ngắn ngủi và đầy gian khó. Ông vốn học giỏi có tiếng ở thị trấn Quảng Yên, đặc biệt sở hữu năng khiếu và giỏi tiếng Pháp. Thời bấy giờ, Dinh Thống sứ Bắc Kỳ cai quản cả vùng Đông Bắc Việt Nam đóng tại thị trấn Quảng Yên. Cứ mỗi dịp Tết đến, ông Thống sứ lại cho gọi một học sinh giỏi nhất trong vùng tới Dinh để đọc diễn văn chào mừng bằng tiếng Pháp.

Năm nào nhạc sĩ Xuân Oanh cũng được nhà trường tin tưởng cử đến, và năm nào vào dịp ấy ông cũng lại được người cha thợ may chắt chiu tự tay may cho một bộ quần áo thật tươm tấp. Thế nhưng, dù học giỏi nổi tiếng khắp vùng như vậy, con đường học vấn của ông lại gặp phải bi kịch đứt đoạn nghiệt ngã: ông phải thất học ngay khi vừa học hết lớp 4 (theo hệ thống trường Tây ngày xưa).

Một lòng vì sự nghiệp chung và di sản để lại cho đời

Dù tuổi thơ gặp nhiều cơ cực, sớm phải dừng bước trên con đường học tập ở trường lớp, nhạc sĩ Xuân Oanh vẫn giữ trọn nốt ruồi đỏ chí khí trên người và "nhất nhất" một lòng đi theo con đường cách mạng. Không chỉ bản thân kiên định, ông còn luôn động viên tất cả con, cháu trong nhà phải “luôn hết mình vì sự nghiệp chung, cho dù ở đâu, đang làm công việc gì và trong hoàn cảnh thế nào”.

Bản thân ông, trong 87 năm có mặt trên cõi đời này, ông đã có liên tục 67 năm cống hiến trọn vẹn cho sự nghiệp giải phóng dân tộc, trong đó có gần 65 năm chiến đấu kiên cường trong đội ngũ của Đảng.

Không chỉ dừng lại ở ca khúc "Mười Chín tháng Tám", ông còn để lại cho đời một số lượng tương đối lớn các tác phẩm nghệ thuật bao gồm các sáng tác âm nhạc, tranh vẽ và thơ ca. Đặc biệt, người nhạc sĩ tài hoa ấy còn đóng góp cho đất nước một di sản phi vật thể vô cùng quý giá: đó là một đội ngũ cán bộ giỏi làm công tác quốc tế nhân dân, cùng một mạng lưới bạn bè quốc tế rộng rãi khắp các châu lục luôn hết lòng ủng hộ nhân dân Việt Nam suốt từ những năm tháng kháng chiến chống Pháp, chống Mỹ gian khổ cho đến lúc hòa bình, xây dựng đất nước. Ông đã được bạn bè, đồng nghiệp các thế hệ gọi ông với danh xưng "Nhà đối ngoại nhân dân”.

Thời kỳ trước năm 1995, khi người vợ đã đồng hành cùng ông từ những ngày đầu Cách mạng Tháng Tám đang ở những năm cuối đời, bị di chứng của những ngày tháng bị thực dân Pháp giam cầm, tra tấn trong nhà tù Hỏa Lò hành hạ, Xuân Oanh toàn tâm, toàn ý chăm lo cho bà. Ba bản tình ca đặc sắc của ông viết trong những năm này - "Gọi Thu", “Em Ra Đi" (thơ Nguyễn Thị Hồng) và "Hương Nhài" (thơ Lê Kim Giao) đều là những bài hát ông viết riêng cho bà, bằng chính nét giai điệu ông đã luôn dành cho bà. Nét giai điệu này xuyên suốt cuộc tình của ông bà, từ rừng Việt Bắc cho tới Paris nơi ông phải xa bà và ba đứa con cho tới những ngày cuối cùng bên bà.

Mất người bạn đời, người mà ông luôn coi "là vợ, là chị, là mẹ" của mình, Xuân Oanh như rơi xuống vực thẳm. Hàng tháng trời ông không thiết và không thể làm gì, cũng không muốn gặp gỡ ai hay viết lách gì. Thời gian “suy sụp" này của Xuân Oanh kéo dài khoảng 5 năm. Cho tới cuối đời, bất chấp mọi thuyết phục của các con, cháu muốn nâng cấp điều kiện sống của ông, ông luôn tìm mọi cách giữ nguyên căn phòng như thời bà còn sống, không cho phép bất kỳ thay đổi, sửa chữa bất cứ gì trừ khi ông tự tay làm. Có cảm giác như ông "sợ bà không biết đường về nhà với ông". Thậm chí ông cũng không muốn đi đâu khỏi căn nhà, dù chỉ một đêm. Cho tới trước khi mất ít lâu, ông mới nhận lời đến ở nhà người con lớn một tuần để chơi với "cháu đích tôn", nhưng cũng chỉ được vài ngày là ông đòi về căn nhà quen thuộc của mình vì "sợ bạn bè đến tìm mà không gặp được".

Sự thực thì Xuân Oanh trở lại được cuộc sống bình thường phần lớn là nhờ các bạn của ông trong giới văn hóa, nghệ thuật. Những tên tuổi lớn trong làng âm nhạc, nghệ thuật Việt như nhạc sĩ Huy Du, Giáo sư Đình Quang, nhạc sĩ Hồng Đăng, nhạc sĩ Nguyễn Đức Toàn, nhạc sĩ Chu Minh, nhạc sĩ Trương Tuyết Mai, ca sĩ Lê Dung, ca sĩ Thanh Hoa, Thiếu tướng yêu văn nghệ Bắc Việt, nhà báo Lê Tiến, nhà báo Nguyễn Phú Cương... thường xuyên qua lại thăm nom, lấy căn buồng nhỏ của ông làm nơi tụ họp. Điều đó đã giúp nhốm lại trong ông ngọn lửa sáng tạo nghệ thuật và tình yêu cuộc sống.

Sự trở lại với nghệ thuật lần này khiến cho 10 năm cuối đời, Xuân Oanh chẳng khác gì "chim sổ lồng". Ông sáng tác nhiều, vẽ nhiều, dịch, viết rất nhiều trong giai đoạn này. Tuy nhiên, ông không lưu giữ lại bất cứ gì, hệt như những ngày trẻ lang thang kiếm cơm thuở xưa. Con cháu muốn giữ các tác phẩm của ông làm kỷ niệm thì phải nhanh chống "gạ mua" tác phẩm ngay khi chúng bắt đầu hình thành trên giá vẽ hay trong khuông nhạc trên giấy. Ấy vậy nhưng kể cả khi tác phẩm chưa hoàn thành, nếu có người bạn nào thích, ông lập tức cho luôn rồi bảo các con, "Để bố đền cho cái khác hay hơn!". Tất nhiên, lũ trẻ con, cháu ông không bao giờ lấy thế làm buồn. Bất kỳ điều gì giúp ông vui là chúng đều rất vui!

Nhìn lại hành trình 87 năm cuộc đời của nhạc sĩ Xuân Oanh, từ chàng thanh niên trạc đôi mươi hòa vào dòng người tiến về Quảng trường Nhà hát Lớn Hà Nội để viết nên ca khúc "Mười chín tháng tám" lịch sử năm 1945, cho đến người chiến sĩ cách mạng lão thành trọn đời dâng hiến, ông đã sống một cuộc đời trọn vẹn chí khí, ngát hương và đầy tự hào.

×