Chiến lược nghìn tỷ USD đưa Trung Quốc thành cường quốc công nghệ như thế nào?

Trung Quốc vươn tầm thế giới như thế nào trong lĩnh vực khoa học và công nghệ?

Từng bị coi là sao chép sự đổi mới của phương Tây, giờ đây Trung Quốc dẫn đầu trong nghiên cứu trí tuệ nhân tạo, truyền thông lượng tử, thám hiểm vũ trụ và công nghệ năng lượng sạch. Theo Chỉ số Đổi mới Toàn cầu năm 2025, Trung Quốc xếp thứ 10 toàn cầu, lần đầu tiên lọt vào top 10 về chỉ số đổi mới.

Câu hỏi đặt ra cho các nhà điều hành, nhà hoạch định chính sách và doanh nhân trên toàn thế giới không còn là, liệu Trung Quốc có đang bắt kịp hay không, mà là “sức mạnh” khoa học và công nghệ của nước này đang định hình lại trật tự toàn cầu như thế nào – và điều này có ý nghĩa gì đối với cạnh tranh, hợp tác và các lựa chọn chiến lược.

Bài viết này làm sáng tỏ một số vấn đề cấp bách nằm dưới sự phát triển nhanh chóng của Trung Quốc trong lĩnh vực khoa học và công nghệ.

Trung Quốc dẫn đầu trong nghiên cứu trí tuệ nhân tạo, truyền thông lượng tử, thám hiểm vũ trụ và công nghệ năng lượng sạch. Ảnh ChinaDaily

Trong nhiều năm, Trung Quốc bị cáo buộc là "bắt chước đổi mới". Mặc dù vẫn còn những yếu tố bắt chước, quốc gia này đã vững bước vào nghiên cứu tiên tiến. Họ đặt mục tiêu trở thành cường quốc hàng đầu thế giới về trí tuệ nhân tạo (AI) vào năm 2030, khi các công ty như Baidu, Alibaba, Tencent đang đầu tư mạnh vào nghiên cứu AI. Các công ty như Baidu, SenseTime và iFlytek là những thương hiệu tiên phong toàn cầu trong nhận dạng khuôn mặt, xử lý ngôn ngữ tự nhiên và các ứng dụng thành phố thông minh.

Vệ tinh Micius của Trung Quốc đã đạt được khả năng liên lạc liên lục địa mã hóa lượng tử đầu tiên trên thế giới vào năm 2017. Sự chuyển đổi từ bắt chước sang đổi mới này đã định vị lại Trung Quốc không chỉ là một nước đi theo nhanh, mà còn là người tiên phong trong nhiều lĩnh vực khoa học và công nghệ.

Đầu tư vào nghiên cứu và phát triển

Trung Quốc chi hơn 2,6 % (gần bằng EU 2,67% và không xa so với Mỹ (3,4%) GDP cho nghiên cứu và phát triển. Với lực lượng lao động nghiên cứu và phát triển hơn 5 triệu nhà nghiên cứu, năng lực đổi mới của Trung Quốc vượt xa năng lực của cả các châu lục.

Chính phủ đã tuyên bố tự lực về khoa học và công nghệ là vấn đề an ninh quốc gia, đặt nó vào trọng tâm của "Giấc mơ Trung Hoa" về sự phục hưng quốc gia. Các nhà nghiên cứu Trung Quốc công bố nhiều bài báo nghiên cứu liên quan đến lượng tử hàng năm hơn bất kỳ quốc gia nào khác.

Tương tự, các công ty AI của Trung Quốc cấp nhiều bằng sáng chế hơn bất kỳ quốc gia nào khác. Năm 2021, Trung Quốc chiếm hơn 50% tổng số đơn đăng ký bằng sáng chế trên toàn thế giới. Không giống như các hệ thống phương Tây phân tán, cách tiếp cận "toàn quốc" của Trung Quốc cho phép huy động nguồn lực nhanh chóng. Theo nhiều tổ chức theo dõi đổi mới toàn cầu, Trung Quốc hiện sản xuất nhiều bài báo nghiên cứu có tác động cao hơn Mỹ trong một số lĩnh vực và dẫn đầu trong 37 trên 44 lĩnh vực công nghệ quan trọng, từ vật liệu tiên tiến đến năng lượng tái tạo.

Riêng Trung Quốc sản xuất 80% tấm pin mặt trời, 70% sản phẩm gió, và 60% xe điện. Trung Quốc thống trị bầu trời khi nói đến máy bay không người lái, 3 trong số 10 nhà sản xuất máy bay không người lái hàng đầu là của Trung Quốc. Sự trỗi dậy mạnh mẽ này không phải là ngẫu nhiên. Nó phản ánh chiến lược có chủ đích, đầu tư khổng lồ và một hệ thống do nhà nước định hướng nhưng vẫn thúc đẩy thị trường, huy động nguồn lực với tốc độ đáng kinh ngạc.

Cơ sở hạ tầng như một yếu tố nhân rộng sức mạnh

Trung Quốc đã xây dựng cơ sở hạ tầng đẳng cấp thế giới để hỗ trợ khoa học và công nghệ. Với hơn một tỷ người dùng internet và mạng lưới 5G lớn nhất toàn cầu, Trung Quốc đã tạo ra một thị trường nội địa nơi các ứng dụng kỹ thuật số mới có thể mở rộng quy mô gần như ngay lập tức.

Khi hơn 1 tỷ người trở thành “phòng thí nghiệm”: Lợi thế độc nhất của Trung Quốc. Ảnh SCMP

Từ các máy gia tốc hạt khổng lồ đến các phòng thí nghiệm vũ trụ, Bắc Kinh tài trợ cho các dự án "khoa học lớn" ở quy mô mà ít quốc gia nào có thể sánh kịp. Hệ sinh thái chuỗi cung ứng vô song của Trung Quốc cho phép tạo mẫu nhanh chóng, mở rộng quy mô và thương mại hóa các đột phá khoa học.

Đối với các công ty toàn cầu, điều này có nghĩa là Trung Quốc không chỉ là một thị trường tiêu dùng, mà còn là một phòng thí nghiệm nơi các công nghệ tương lai được thử nghiệm và hoàn thiện ở quy mô lớn.

Trung Quốc không bằng lòng với sự thống trị trong nước. Nước này tìm cách định hình bối cảnh công nghệ thế giới thông qua ba kênh: Các dự án Con đường Tơ lụa số cung cấp cho các nước đối tác hệ thống viễn thông, giám sát, nền tảng thành phố thông minh và cơ sở hạ tầng fintech của Trung Quốc. Thiết bị 5G của Huawei, bất chấp các hạn chế của Mỹ, đã được triển khai rộng khắp châu Á, châu Phi và Mỹ Latinh.

Bằng cách tích cực tham gia vào các tổ chức tiêu chuẩn quốc tế, Trung Quốc thúc đẩy các chuẩn mực kỹ thuật của mình trong các lĩnh vực như 5G, sạc xe điện và đạo đức trí tuệ nhân tạo.

Các nhà nghiên cứu Trung Quốc hợp tác toàn cầu, cùng viết các bài báo, tổ chức các phòng thí nghiệm quốc tế và thu hút nhân tài nước ngoài bằng nguồn tài trợ hào phóng và các loại visa “K” mới. Sự hội nhập toàn cầu này đảm bảo rằng, khoa học Trung Quốc không bị cô lập mà đóng vai trò trung tâm trong các mạng lưới toàn cầu.

Trung Quốc đã làm được tất cả những điều này như thế nào? Đó là một phần của kế hoạch dài hạn. Ví dụ, năm 2015, Trung Quốc đã đề ra một dự án đầy tham vọng mang tên "Sản xuất tại Trung Quốc 2025" nhằm chuyển mình từ nhà sản xuất hàng hóa giá rẻ thành cường quốc công nghệ toàn cầu. Kế hoạch này đặt ra 10 lĩnh vực mục tiêu với 250 mục tiêu nhỏ và 86% trong số đó đã được hoàn thành, bao gồm cả việc vượt xa kỳ vọng ở một số lĩnh vực như xe điện và năng lượng tái tạo.

Trong đó chính phủ đề ra chương trình nghiên cứu và sau đó là chương trình tài trợ, thu hút các nhà nghiên cứu nước ngoài, mua lại các doanh nghiệp nước ngoài và thành lập các liên doanh.

Theo nghiên cứu của Quốc hội Mỹ, chính phủ Trung Quốc đã lên kế hoạch huy động hoặc chi 1,5 nghìn tỷ đô la cho các khoản tài trợ nghiên cứu và phát triển hoặc mua lại các công ty nước ngoài. Huawei đã trở thành công ty hàng đầu thế giới về thiết bị 5G và cũng có thị phần khổng lồ trong lĩnh vực điện thoại di động. Năm 2023, công ty này đã ra mắt một chiếc điện thoại với vi mạch vượt xa những gì thế giới nghĩ.

Trung Quốc đã xây dựng được robot DeepSeek ấn tượng, còn TikTok đã gây bất ngờ cho phương Tây với thành công toàn cầu trong thập kỷ qua. Shein và Temu là những đối thủ đáng gờm trong lĩnh vực thương mại điện tử nhờ hàng hóa giá rẻ và công nghệ tiên tiến của Trung Quốc. Vượt ra ngoài ngành công nghiệp điện thoại, Xiaomi đã thành công trong việc sản xuất ô tô và thu hút được sự chú ý rất lớn từ khách hàng. Hãng này đã đa dạng hóa kinh doanh sang bàn chải đánh răng, xe tay ga, máy cho mèo ăn, đồng hồ và thậm chí cả nệm.

Khi Mỹ hạn chế xuất khẩu thiết bị bán dẫn, Bắc Kinh đã đáp trả bằng hàng tỷ đô la trợ cấp, ưu đãi thuế và đầu tư trực tiếp để đẩy nhanh sản xuất chip trong nước. Quy mô là vũ khí đầu tiên của Trung Quốc và nó đang chứng tỏ tính quyết định.

×