Nữ nghệ nhân Hà Nội huấn luyện cả vạn "thợ dệt tơ tằm tí hon", đạt 5 sao OCOP cấp quốc gia

Đường đến với công nghệ "con tằm tự dệt"

Nghề trồng dâu, nuôi tằm, ươm tơ tại thôn Phùng Xá (xã Hồng Sơn, TP Hà Nội, trước sáp nhập là một xã của huyện Mỹ Đức) đã có tuổi đời gần trăm năm.

Nơi đây từng được mệnh danh là “thủ phủ dâu tằm” khi Xí nghiệp Tơ tằm Mỹ Đức phát triển thịnh vượng, với các mặt hàng lụa tơ tằm được xuất khẩu sang các nước Đông Âu.

Nhưng thời hoàng kim không kéo dài mãi khi tơ tằm không tìm được đầu ra, nhà máy ươm tơ thôi thu mua kén, hợp tác xã chặt bỏ bạt ngàn dâu xanh.

Không muốn nghề truyền thống, trồng dâu nuôi tằm, dệt lụa tơ tằm bị mai một, một số người dân trong làng Phùng Xá, trong đó có Nghệ nhân ưu tú Phan Thị Thuận vẫn đau đáu giữ nghề dệt tơ tằm, không ngừng nghiên cứu tìm tòi để tìm hướng đi mới cho lụa Phùng Xá.

Chân dung Nghệ nhân ưu tú Phan Thị Thuận, người nắm trong tay công nghệ độc đáo-"con tằm tự dệt". Ảnh: Kiều Tâm.

Là thế hệ thứ 3 trong gia đình có truyền thống theo nghề nuôi tằm, dệt lụa, từ khi bạn đồng trang lứa đang bập bẹ chữ cái vỡ lòng, Nghệ nhân ưu tú Phan Thị Thuận đã được cha mẹ truyền nghề, học các công đoạn của nghề dệt lụa.

Những năm tháng lớn lên bên kén tằm và khung cửi không chỉ hun đắp lên trong bà tình yêu với nghề mà còn cả sự kiên trì, mẫn cán và khát vọng mang lụa Phùng Xá vươn xa.

Nhìn lại những thăng trầm trong hành trình “hồi sinh” lụa Phùng Xá, Nghệ nhân ưu tú Phan Thị Thuận bồi hồi: “Trong những năm giữ nghề và phát triển nghề dệt tơ tằm truyền thống, tôi cũng gặp phải không ít khó khăn.

Lúc đang làm thì thiếu cây dâu, phải đi tìm, đi làm vùng nguyên liệu mới. Tìm được vùng nguyên liệu rồi thì lại thiếu hợp đồng, tìm được hợp đồng thì lại thiếu thợ giỏi...”

Không vì gian khó mà từ bỏ, bà không ngừng cải tiến, tìm ra cách làm mới để cải thiện quy trình, chất lượng sản phẩm. Cũng từ đó, bà đã nghĩ ra sáng kiến “con tằm tự dệt”, từ việc quan sát tằm nhả tơ, đan kén.

“Khi ấy tôi thiếu thợ giỏi quá, mà nghề của mình thì không thể làm bằng máy công nghiệp. Thấy con tằm cũng có thể tự đan kén, tôi quyết định “huấn luyện” tằm thành thợ dệt. Mình rút ngắn được rất nhiều công đoạn. Người nông dân chỉ phải nuôi con tằm thôi. Đây cũng là cơ duyên giúp tôi nghĩ ra công nghệ “con tằm tự dệt”, bà Thuận bật mí.

Công nghệ “con tằm tự dệt” khi đưa vào quy trình sản xuất không chỉ giúp giảm sức lao động mà còn nâng cao chất lượng sản phẩm. Tơ tằm tự dệt có độ bền chắc tự nhiên mà không bị xê lệch, co ngót hay vón cục, rất được khách hàng ưa chuộng. Từ đây, bà thành lập công ty TNHH Dâu tằm tơ Mỹ Đức để phát triển công nghệ này.

Không chỉ nghiên cứu sâu về tơ tằm, Nghệ nhân ưu tú Phan Thị Thuận còn là người Việt Nam đầu tiên dệt lụa từ tơ sen. Những sợi tơ sen mảnh mai, dễ đứt, qua bàn tay của nữ nghệ nhân đã trở thành những sản phẩm có giá trị lên đến hàng chục triệu đồng như khăn lụa tơ sen, lụa tơ sen, áo dài thêu tơ sen…

Muốn xây dựng hệ sinh thái sản phẩm OCOP quốc gia từ tơ tằm, tơ sen

Mong ước phát triển làng nghề, đưa lụa Phùng Xá vươn xa nên ai mong muốn học hỏi và nối tiếp nghề truyền thống, Nghệ nhân ưu tú Phan Thị Thuận đều sẵn lòng chỉ dạy.

Cứ mỗi dịp hè, vào cao điểm làm tơ tằm, tơ sen, cũng là lúc xưởng sản xuất của công ty sôi động, náo nhiệt nhất.

“Có những thời điểm, xưởng của tôi có hàng trăm người, người nhiều tuổi cũng có mà người trẻ tuổi cũng có. Có những bạn là sinh viên trường mỹ thuật đến học nghề, cũng có những bạn vẫn là học sinh.

Các bạn trẻ đến đây, đã tôn trọng và yêu thích nghề này, tôi sẵn lòng truyền dạy những gì tôi có, trả thêm tiền công đầy đủ. Nhiều bạn thích quá, năm sau vẫn quay trở lại, còn chia sẻ cho tôi nhiều ý tưởng thiết kế, cách làm sáng tạo để phát triển thương hiệu”, bà Thuận tự hào.

Làm việc với nhiều người trẻ, sáng tạo đã tiếp thêm cảm hứng để bà Thuận không ngừng cải tiến sản phẩm, từ chất liệu, công nghệ cho đến bao bì, nhãn mác. Sản phẩm không chỉ đẹp, mà còn thân thiện môi trường, an toàn theo tiêu chuẩn VietGAP, phù hợp với xu hướng tiêu dùng xanh.

Hơn 10 năm hoạt động, công ty TNHH Dâu tằm tơ Mỹ Đức do bà làm giám đốc đã có hệ sinh thái sản phẩm từ tơ tằm, tơ sen: tơ, lụa, bông tẩy trang, khăn tay, khăn choàng, khăn quàng cổ, chăn, vỏ gối… Các sản phẩm có mức giá đa dạng, tùy theo độ kỳ công, từ hàng chục nghìn đến hàng chục triệu đồng.

Trong đó, sản phẩm “chăn tơ tằm tự dệt” đã được chứng nhận OCOP 5 sao từ tháng 6 năm 2023 và đang tiếp tục làm hồ sơ duy trì. Nhiều sản phẩm khác như gối tơ sen, khăn lụa tơ sen, tranh lụa tơ sen, khăn lụa tơ tằm, áo bông tơ tằm… đã đạt chứng nhận OCOP 4 sao và được đánh giá có tiềm năng OCOP 5 sao.

Tin tưởng chất lượng sản phẩm, nhiều công ty, khu du lịch tại các tỉnh, thành trên cả nước đã tìm đến để đặt mua sản phẩm của công ty TNHH Dâu tằm tơ Mỹ Đức. Nhiều mẫu thiết kế của doanh nghiệp được khách hàng ưa thích, hỗ trợ quảng bá, giới thiệu tại nhiều quốc gia như Nhật, Đức, Saudi Arabia, Anh...

Cùng với đó, áp dụng mô hình kinh tế tuần hoàn, công ty TNHH Dâu tằm tơ Mỹ Đức còn tận thu và tái sử dụng phụ phẩm trong quá trình sản xuất.

Những thứ từng bị coi là phế phẩm như cành, lá dâu già, phân tằm, nhộng tằm, tằm đực... nay được phân loại kỹ lưỡng, cung cấp cho các cơ sở đông y và trại nuôi nấm đông trùng hạ thảo. Các phụ phẩm từ sen (cuống, lá sen sau khi lấy tơ), doanh nghiệp ủ trộn cùng chế phẩm sinh học đã sản xuất hơn 200 tấn phân hữu cơ vi sinh mỗi năm, vừa dùng cho vùng nguyên liệu, vừa cung ứng cho thị trường.

Nhờ vậy, doanh nghiệp tạo thêm gần nửa tỷ đồng/năm từ phụ phẩm nông nghiệp, đồng thời giảm đáng kể chi phí đầu vào và rác thải thải ra môi trường.

“Trong thời gian tới, tôi sẽ tiếp tục xây dựng bao bì độc quyền cho sản phẩm lụa từ tơ sen. Tuy nhiên, để tiếp tục phát triển nghề này, chúng tôi vẫn rất mong có thêm sự hỗ trợ, đồng hành của Nhà nước, chính quyền địa phương về vốn, mặt bằng, công nghệ, vùng nguyên liệu.

Đặc biệt, về công nghệ, chúng tôi đã có công nghệ “con tằm tự dệt”, rất mong sẽ có đơn vị, tổ chức hỗ trợ hệ thống tự động đặt tằm để nâng cao hiệu suất dệt, giảm sức lao động”, nghệ nhân ưu tú Phan Thị Thuận.

×